“In Knack verschijnt deze week een interview met Frank Dikötter over zijn boek ‘Mao’s massamoord’. Hoe wetenschappelijk is Dikötter? Dikötter is professor in Hongkong gespecialiseerd in China. Om dit en zijn voorgaande boeken te schrijven deed hij uitvoerig onderzoek in Chinese archieven die de laatste jaren voor een beperkt aantal specialisten open gesteld worden. Zijn zijn stellingen daarom waar en wetenschappelijk?

Demon hier, populair in China

Het eerste wat opvalt is dat Dikötter zich niet opstelt als wetenschapper, maar als ultraliberaal politicus. In de inleiding tot zijn boek schrijft hij: ‘In een veel algemenere zin, op het ogenblik dat de wereld zoekt naar een evenwicht tussen vrijheid en regulering , blijft de catastrofe van toen ons eraan herinneren hoe totaal verkeerd het is te denken dat staatsplanning een remedie kan zijn tegen chaos’. Hij begint in Knack met Kissinger te verwijten dat hij in zijn nieuwste boek ‘On China’ de Chinese leiders te veel vergoelijkt. Hoe komt een  oude overtuigde Amerikaanse imperialist zover de Chinese leiders te vergoelijken? Simpel, Dikötter smeert hem meteen ongeoorloofde motieven aan: Kissinger wil zijn investeringen in China beschermen. Ook het enthousiasme van Dikötter over de duidelijk verkeerd vertaalde titel van de Nederlandse uitgave is meer politiek dan professoraal: in het Engels gaat het over de ‘Grote Hongersnood’, in het Nederlands over ‘Massamoord’. De essentieel politieke motivatie van Dikötter komt op het einde van het interview nog eens terug wanneer hij het heeft over het hedendaagse China: ‘Het beest (sic) ziet er nu wat aantrekkelijker uit maar de onderliggende  structuur is dezelfde’.  Controleren wat Dikötter schrijft over Mao vraagt wat moeite, maar het waarheidsgehalte van zijn uitspraken over het hedendaagse China controleren kan elke lezer.

Voor de bespreking van het boek grijp ik terug naar een aantal argumenten van Joseph Ball die het grondig bestudeerd heeft.

Vooreerst het gebruik van bronnenmateriaal: Dikötter werkt met beperkt toegankelijk of moeilijk toegankelijk bronnenmateriaal, veelal lokale archieven die hij niet kon kopiëren, alleen inkijken. Daardoor valt moeilijk te controleren of hij dit juist gebruikt. Maar enkele dingen vallen toch op:
Uit het schaarse bronnenmateriaal dat toch kon nagekeken worden blijkt volgens Ball dat hij de dingen uit de context haalt. Daartoe behoren twee van de meest bekende Mao-citaten uit zijn boek. Die komen uit notities van een onbekende over een informele toespraak van Mao in een hotel in Shanghai en 1959. De tekst daarvan is om een of andere reden wel in het bezit van  Dikötter en twee correspondenten van Ball konden hem lezen. Zo zou Mao gezegd hebben ‘het is beter de helft te laten doodgaan, om de andere helft goed te kunnen voeden’.  Het is zelfs niet duidelijk of die uitspraak correct genoteerd is, maar de rest van de toespraak maakt wel duidelijk dat Mao het retorisch of sarcastisch moet bedoeld hebben. In een ander citaat zou Mao ervoor pleiten de al hongerige boeren hogere graanquota te doen leveren aan de staat: ‘als jullie niet boven een derde gaan, zal het volk niet rebelleren’. Maar uit de volledige tekst blijkt dat dit derde niet als minimum, maar als bovengrens bedoeld was en Mao er juist voor pleitte om de boeren te sparen. In de discussie over deze citaten krijgen we het woord van Ball en zijn twee correspondenten lijnrecht tegenover dat van Dikötter, maar zo gaat het nu eenmaal wanneer je geschiedenis wil bouwen op geheime documenten.

Dikötter  is helemaal niet kritisch ten aanzien van zijn bronnenmateriaal, zolang het maar in zijn beeld past. Hij haalt veel van zijn materiaal uit de rapporten van de onderzoeksteams die Liu Shaoqi naar het platteland stuurde op het einde van de Grote Sprong. Maar hij overweegt niet de mogelijkheid dat de politieke tegenstanders van Mao in die periode, Liu Shaoqi, Deng Xiaoping en anderen, die naar het einde van de Grote Sprong toe de macht van Mao feitelijk overnamen, wel eens, om argumenten tegen Mao te verzamelen, de toestand extra zwart zouden kunnen afschilderen. Hij is evenmin kritisch voor de negatieve bronnen over Mao die rond 1980 door Deng Xiaoping verspreid zijn tijdens zijn strijd met de maoïsten. Maar de cijfers over aantallen slachtoffers die op instructie van Deng berekend werden -16.5 miljoen- die verwerpt hij dan weer wel, niet omdat men van Deng misschien te negatieve cijfers over zijn politieke tegenstander mag verwachten, maar omdat Deng’s cijfers veel lager liggen dan die van Dikötter zelf. Niet alles wat Liu, Deng en anderen bekend maakten is uiteraard overdreven, dus het is niet verkeerd om dat aan te halen. Van datgene wat je dan citeert uitsluitend die cijfers in twijfel te trekken die tegen je eigen stelling ingaan is echter niet erg wetenschappelijk.
Hij heeft ook bronnenmateriaal gebruikt dat hij ‘gewoon op de vlooienmarkt’ kocht; dat zou hij toch wel kunnen publiceren? Bovendien is het onduidelijk welke precieze gegevens hij uit welke precieze bronnen haalt; dat maakt elke controle door een derde onmogelijk.

Naast incorrect gebruik van de bronnen wordt er veel gewoon geëxtrapoleerd op basis van anekdotes. Rapporten over een zeer erge toestand in één of enkele plaatsen laat hij zonder meer voor heel China gelden. Dat is manier waarop hij ‘op basis van nieuw archiefmateriaal’ tot het meest sensationele besluit van zijn boek komt: 45 miljoen doden; waarbij hij in Knack vlot toegeeft dat hij er met zijn pet naar gegooid heeft maar dat het er niet toe doet. Hij heeft de hoogste schatting genomen die een Chinees in 1979 maakte door extrapolatie van zeer fragmentaire gegevens, 32 miljoen doden, en daar 50% bijgedaan omdat hij op basis van weer andere anekdoten, in partijrapporten van 1962, de indruk krijgt dat deze studie de ernst van de toestand nog onderschat. In werkelijkheid bestaan er geen betrouwbare bevolkingsgegevens voor China in die periode, dus alles is grove schatting. In het Westen bestaat slechts één betrouwbare demografische studie van China in die periode, die van Judith Bannister uit 1987 ‘China’s changing population’ (nog steeds gemakkelijk te vinden in de tweedehandsboekhandels); Bannister heeft de beschikbare cijfers van vroeger gecontroleerd met de meer betrouwbare bevolkingspiramide begin jaren 80 en zo geprobeerd de vroegere cijfers te corrigeren of te reconstrueren; haar methode is niet 100% waterdicht en zij geeft geen definitieve conclusie maar suggereert een mogelijk totaal van ongeveer 30-40 miljoen Chinezen ‘te kort’: die zijn ofwel niet geboren ofwel  te vroeg overleden.

Een ander sensationeel besluit van het boek: ‘het gaat niet om een hongersnood maar om een massamoord’, is al even weinig onderbouwd en evenzeer afhankelijk van anekdoten en is in feite een puur politiek statement. De ellende van de Grote Sprong zou dus niet het gevolg zijn van een verkeerd afgelopen ontwikkelingsstrategie en nog minder van de extreme weersomstandigheden in de jaren 60-61, maar een bewuste daad om miljoenen Chinezen de dood in te drijven. In Knack: ‘Wij schatten dat 6 à 8%, dus ongeveer 3 miljoen mensen, stierven door geweld en moedwillige uithongering’; als enige staving krijgen we het verhaal van een jongen die voedsel gestolen had en geboeid in een vijver geworpen werd; en we vernemen ook dat de nazi’s hun dwangarbeiders op dezelfde manier behandelden als de Chinezen hun communeleden. Het doet allemaal wat denken aan Jasper Becker, die in dat andere ‘baanbrekende’ boek ‘The Hungy Ghosts’ het klaarspeelde volkomen waanzinnige verzinsels als waarheid voor te stellen; zo zou een partijleider in Qisi, Henan 100 kinderen gekookt hebben om er mest van te maken; een verhaal dat Berlusconi op zijn beurt gretig aandikte toen hij in 2006 publiekelijk verklaarde dat de Chinezen kinderen koken om mest te maken. Nog een sensationele bewering – 30-40% van alle huizen zouden vernield zijn- is gebaseerd op extrapolatie van door Liu Shaoqi, ten behoeve van de propaganda, dik in de verf gezette verhalen over twee districten in twee provincies. Bannister van haar kant heeft de mortaliteit tijdens dezelfde periode gedetailleerd bestudeerd: zij concludeert dat tijdens de Grote Sprong de campagnes om allerlei eenvoudige maar gevaarlijke ziekten zoals cholera, typhus, dysenterie uit te roeien verwaarloosd werden; in combinatie met chronische hongersnood dreef dat de sterftecijfers tijdelijk terug omhoog tot het niveau van voor de stichting van de Volksrepubliek.

Het boek van Dikötter heeft veel gemeen met dat van Jung Chang: ‘Mao, het onbekende verhaal’. Grote hoeveelheden historische bronnen worden doorzocht  en samengebracht in een wetenschappelijk ogend werk, terwijl men in feite alleen die stukjes van de puzzel behoudt die men mits de nodige vervorming kan samen plakken tot een beeld dat men al vooraf geconstrueerd had. Geschiedenis schrijven is wat anders.

Een grondige en vernietigende  kritiek van het boek vanuit het perspectief van een historicus werd geschreven door Cormac O’Grady van de Princeton Universiteit. Deze kritiek besluit met: ‘Het succes van Mao’s Great Famine mag andere geschiedkundigen er niet van weerhouden op een kalmere en meer genuanceerde manier een boek te schrijven dat meer belang hecht aan de correctheid van de cijfers en echt de nodige aandacht besteed aan aardrijkskunde en geschiedenis.’ De tekst van deze kritiek in het Engels vind je hier “

Zondagmiddag 20 november * 14.00- 15.00 uur * Theater Tutti Fratelli. Interview met Dikötter door Catherine Vuylsteke (De Morgen) over zijn boek Mao’s massamoord. Toegang gratis voor iedereen met Crossing Borderticket (wel reserveren via info(at)crossingborder.be). Een activiteit van www.borderkitchen.be

Demon hier, populair in China

Het eerste wat opvalt is dat Dikötter zich niet opstelt als wetenschapper, maar als ultraliberaal politicus. In de inleiding tot zijn boek schrijft hij: ‘In een veel algemenere zin, op het ogenblik dat de wereld zoekt naar een evenwicht tussen vrijheid en regulering , blijft de catastrofe van toen ons eraan herinneren hoe totaal verkeerd het is te denken dat staatsplanning een remedie kan zijn tegen chaos’. Hij begint in Knack met Kissinger te verwijten dat hij in zijn nieuwste boek ‘On China’ de Chinese leiders te veel vergoelijkt. Hoe komt een  oude overtuigde Amerikaanse imperialist zover de Chinese leiders te vergoelijken? Simpel, Dikötter smeert hem meteen ongeoorloofde motieven aan: Kissinger wil zijn investeringen in China beschermen. Ook het enthousiasme van Dikötter over de duidelijk verkeerd vertaalde titel van de Nederlandse uitgave is meer politiek dan professoraal: in het Engels gaat het over de ‘Grote Hongersnood’, in het Nederlands over ‘Massamoord’. De essentieel politieke motivatie van Dikötter komt op het einde van het interview nog eens terug wanneer hij het heeft over het hedendaagse China: ‘Het beest (sic) ziet er nu wat aantrekkelijker uit maar de onderliggende  structuur is dezelfde’.  Controleren wat Dikötter schrijft over Mao vraagt wat moeite, maar het waarheidsgehalte van zijn uitspraken over het hedendaagse China controleren kan elke lezer.

Voor de bespreking van het boek grijp ik terug naar een aantal argumenten van Joseph Ball die het grondig bestudeerd heeft.

Vooreerst het gebruik van bronnenmateriaal: Dikötter werkt met beperkt toegankelijk of moeilijk toegankelijk bronnenmateriaal, veelal lokale archieven die hij niet kon copieren, qalleen in kijken. Daardoor valt moeilijk te controleren of hij dit juist gebruikt. Maar enkele dingen vallen toch op:
Uit het schaarse bronnenmateriaal dat toch kon nagekeken worden blijkt volgens Ball dat hij de dingen uit de context haalt. Daartoe behoren twee van de meest bekende Mao-citaten uit zijn boek. Die komen uit notities van een onbekende over een informele toespraak van Mao in een hotel in Shanghai en 1959. De tekst daarvan is om een of andere reden wel in het bezit van  Dikötter en twee correspondenten van Ball konden hem inkijken. Zo zou Mao gezegd hebben ‘het is beter de helft te laten doodgaan, om de andere helft goed te kunnen voeden’.  Het is zelfs niet duidelijk of die uitspraak correct genoteerd is, maar de rest van de toespraak maakt wel duidelijk dat Mao het retorisch of sarcastisch moet bedoeld hebben. In een ander citaat zou Mao ervoor pleiten de al hongerige boeren hogere graanquota te doen leveren aan de staat: ‘als jullie niet boven een derde gaan, zal het volk niet rebelleren’. Maar uit de volledige tekst blijkt dat dit derde niet als minimum, maar als bovengrens bedoeld was en Mao juist pleitte om de boeren te sparen. £In de discussie over deze citaten krijgen we het woord van Ball en zijn twee correspondenten lijnrecht tegenover dat van Dikôtter
, maar zo gaat het nu eenmaal wanneer je geschiedenis wil bouwen op geheieme documenten.

Dikötter  is helemaal niet kritisch ten aanzien van zijn bronnenmateriaal, zolang het maar in zijn beeld past. Hij haalt veel van zijn materiaal uit de rapporten van de onderzoeksteams die Liu Shaoqi naar het platteland stuurde op het einde van de Grote Sprong. Maar hij overweegt niet de mogelijkheid dat de politieke tegenstanders van Mao in die periode, Liu Shaoqi, Deng Xiaoping en anderen, die naar het einde van de Grote Sprong toe de macht van Mao feitelijk overnamen, wel eens, om argumenten tegen Mao te verzamelen, de toestand extra zwart zouden kunnen afschilderen. Hij is evenmin kritisch voor de negatieve bronnen over Mao die rond 1980 door Deng Xiaoping verspreid zijn tijdens zijn strijd met de maoïsten. Maar de cijfers over aantallen slachtoffers die op instructie van Deng berekend werden -16.5 miljoen- die verwerpt hij dan weer wel, niet omdat men van Deng misshcien te negatieve cijfers over zijn politieke tegenstander mag verwachten, maar omdat Deng’s cijfers veel lager liggen dan die van Dikötter zelf. Alles wat Liu, Deng en anderen bekend maakten is uiteraard niet overdreven, maar het uitsluitend in vraag stellen wanneer hettegen je eigen stelling ingaat is niet erg wetenschappelijk.  
Hij heeft ook bronnenmateriaal gebruikt dat hij ‘gewoon op de vlooienmarkt’ kocht; dat zou hij toch wel kunnen publiceren? Bovendien is het onduidelijk welke precieze gegevens hij uit welke precieze bronnen haalt; dat maakt elke controle door een derde onmogelijk

Naast incorrect gebruik van de bronnen wordt er veel gewoon geëxtrapoleerd op basis van anekdotes. Rapporten over een zeer erge toestand in één of enkele plaatsen laat hij zonder meer voor heel China gelden. Dat is manier waarop hij ‘op basis van nieuw archiefmateriaal’ tot het meest sensationele besluit van zijn boek komt: 45 miljoen doden; waarbij hij in Knack vlot toegeeft dat hij er met zijn pet naar gegooid heeft maar dat het er niet toe doet. Hij heeft de hoogste schatting genomen die een Chinees in 1979 maakte door extrapolatie van zeer fragmentaire gegevens, 32 miljoen doden, en daar 50% bijgedaan omdat hij op basis van weer andere anekdoten, in partijrapporten van 1962, de indruk krijgt dat deze studie de ernst van de toestand nog onderschat. In werkelijkheid bestaan er geen betrouwbare bevolkingsgegevens voor China in die periode, dus alles is grove schatting. In het Westen bestaat slechts één betrouwbare demografische studie van China in die periode, die van Judith Bannister uit 1987 ‘China’s changing population’ (nog steeds gemakkelijk te vinden in de tweedehandsboekhandels); Bannister heeft de beschikbare cijfers van vroeger gecontroleerd met de meer betrouwbare bevolkingspiramide begin jaren 80 en zo geprobeerd de vroegere cijfers te corrigeren of te reconstrueren; haar methode is niet 100% waterdicht en zij geeft geen definitieve conclusie maar suggereert een mogelijk totaal van ongeveer 30-40 miljoen Chinezen ‘te kort’: die zijn ofwel niet geboren ofwel  te vroeg overleden.

Een ander sensationeel besluit van het boek: ‘het gaat niet om een hongersnood maar om een massamoord’, is al even weinig onderbouwd en evenzeer afhankelijk van anekdoten en is in feite een puur politiek statement. De ellende van de Grote Sprong zou dus niet het gevolg zijn van een verkeerd afgelopen ontwikkelingsstrategie en nog minder van de extreme weersomstandigheden in de jaren 60-61, maar een bewuste daad om miljoenen Chinezen de dood in te drijven. In Knack: ‘Wij schatten dat 6 à 8%, dus ongeveer 3 miljoen mensen, stierven door geweld en moedwillige uithongering’; als enige staving krijgen we het verhaal van een jongen die voedsel gestolen had en geboeid in een vijver geworpen werd; en we vernemen ook dat de nazi’s hun dwangarbeiders op dezelfde manier behandelden als de Chinezen hun communeleden. Het doet allemaal wat denken aan Jasper Becker, die in dat andere ‘baanbrekende’ boek ‘The Hungy Ghosts’ het klaarspeelde volkomen waanzinnige verzinsels als waarheid voor te stellen; zo zou een partijleider in Qisi, Henan 100 kinderen gekookt hebben om er mest van te maken; een verhaal dat Berlusconi op zijn beurt gretig aandikte toen hij in 2006 publiekelijk verklaarde dat de Chinezen kinderen koken om mest te maken. Nog een sensationele bewering – 30-40% van alle huizen zouden vernield zijn- is gebaseerd op extrapolatie van door Liu Shaoqi, ten behoeve van de propaganda, dik in de verf gezette verhalen over twee districten in twee provincies. Bannister van haar kant heeft de mortaliteit tijdens dezelfde periode gedetailleerd bestudeerd: zij concludeert dat tijdens de Grote Sprong de campagnes om allerlei eenvoudige maar gevaarlijke ziekten zoals cholera, typhus, dysenterie uit te roeien verwaarloosd werden; in combinatie met chronische hongersnood dreef dat de sterftecijfers tijdelijk terug omhoog tot het niveau van voor de stichting van de Volksrepubliek.

Het boek van Dikötter heeft veel gemeen met dat van Jung Chang: ‘Mao, het onbekende verhaal’. Grote hoeveelheden historische bronnen worden doorzocht  en samengebracht in een wetenschappelijk ogend werk, terwijl men in feite alleen die stukjes van de puzzel behoudt die men mits de nodige vervorming kan samen plakken tot een beeld dat men al vooraf geconstrueerd had. Geschiedenis schrijven is wat anders.

Een grondige en vernietigende  kritiek van het boek vanuit het perspectief van een historicus werd geschreven door Cormac O’Grady van de Princeton Universiteit. Deze kritiek besluit met: ‘Het succes van Mao’s Great Famine mag andere geschiedkundigen er niet van weerhouden op een kalmere en meer genuanceerde manier een boek te schrijven dat meer belang hecht aan de correctheid van de cijfers en echt de nodige aandacht besteed aan aardrijkskunde en geschiedenis.’ De tekst van deze kritiek in het Engels vind je hier.

Potala, vroeger paleis van de dalai lama

Op 23 mei 1951 werd in Beijing het 17-punten akkoord ondertekend tussen de centrale regering en een vijfkoppige delegatie van de veertiende (huidige) dalai lama.  Het document stelde ondermeer dat Tibet  deel uitmaakte van China en terug het centrale gezag aanvaardde. De dalai lama mocht zijn status als geestelijk en wereldlijk leider van Tibet behouden. Godsdienstvrijheid werd gegarandeerd. In verband met de socio-politieke structuur van Tibet (grootgrondbezit door kloosters en adel; meerderheid van de bevolking  lijfeigenen ; vermenging van kerk en staat) werd gestipuleerd dat de leiders van Tibet hervormingen zouden doorvoeren in hun eigen tempo en rekening zouden houden met de wensen van de bevolking. Het akkoord was het resultaat van vredesonderhandelingen nadat in een mini-veldslag nabij de grens van Tibet het Tibetaanse legertje geen partij was gebleken voor het  Chinese Volksbevrijdingsleger. Het Chinese leger trok vijf maanden na de ondertekening zoals afgesproken de hoofdstad Lhasa binnen.

Na de oprichting van de Volksrepubliek op 1 oktober 1949 duurde het nog geruime tijd voor de laatste weerstand van het vroegere Guomindangregime in heel China opgeruimd was. In het zuiden, ondermeer op Hainan, werd nog guerrilla gevoerd. Maar begin 1951 was behalve Taiwan en Tibet heel China onder controle van de Volksrepubliek. Op Taiwan was de tot de tanden gewapende Guomindang onbereikbaar en dus kwam Tibet op dat moment aan de beurt.

Beide partijen, de Chinese Volksrepubliek en de huidige schaduwregering van Tibet in India, schermen met uitvoerige historische argumenten om hun gelijk  te bewijzen. Tibet onafhankelijk of Tibet deel van China, het lijkt achteraf wel een dubbeltje op zijn kant. Korea, Vietnam, Myanmar, Mongolië, Xinjiang en Tibet waren allemaal vroeg of laat nauw verbonden met of deel van het Chinese rijk. Dat de enen onafhankelijk werden en de anderen een minderheid binnen China bleven is eerder een speling van het lot (i.c. vooral de koloniale veroveringen) dan een groot historisch gelijk.

Vast staat dat de band tussen China en Tibet, die in de 12de eeuw ontstond doordat beiden onder controle van de Mongolen kwamen, in de 18de eeuw door de Qing dynastie stevig aangehaald werd. Er werd een groep keizerlijke ambtenaren in Lhasa gevestigd en de dalai lama erkend als leider van het lokale bestuur wiens aanstelling door de keizer moest bekrachtigd worden. De dalai lama bestuurde een regio die met de huidige provincie Tibet overeenkomt, Tibetaanse minderheidsgebieden in het Oosten en Noorden die hij niet controleerde werden administratief bij andere Chinese provincies gevoegd, een indeling die nog altijd bestaat en aanleiding geeft tot het begrip ‘groot-Tibet’. Bij de val van de Qing dynastie in 1911 viel China uiteen in talrijke door krijgsheren of koloniale machten gecontroleerde stukken. Pas in 1927 was er terug sprake van een centrale regering die belangrijke delen van het land controleerde terwijl afgelegen provincies onder krijgsheren bleven. Ook Tibet was een van die gebiedsdelen waar de centrale regering jarenlang weinig vat op had. De dalai lama stuurde de keizerlijke ambtenaren naar huis maar kreeg meteen Britse adviseurs uit India binnen. Ondanks de feitelijke autonomie zou Tibet geen onafhankelijkheid uitroepen. Ook de Britten die in 1904 al Tibet binnengevallen waren, konden van Tibet officieel  geen protectoraat maken, de regering van de Guomindang in Nanjing bleef het immers als deel van China opeisen; ze lijfden wel 90.000 km² van Tibet in bij de Britse kolonie India, een gebied dat nu nog altijd teruggeclaimd wordt; door de Volksrepubliek, niet door de dalai lama.

Toen de Chinese troepen in 1951 Tibet binnentrokken leek het even een geschikt moment voor de VS en het Westen, in het kader van de koude oorlog en de boycot van communistisch China , om de onafhankelijkheid van Tibet te erkennen en een regering in ballingschap te ondersteunen. Dat gebeurde niet: de VS speculeerden er nog altijd op dat de Guomindang de macht in China terug zou veroveren, en in dat plaatje paste geen onafhankelijk Tibet. Een broer van de dalai lama vluchtte wel naar India met een deel van de adel en werkte van daaruit samen met de CIA om in Tibet een anti-Chinese guerrilla op te starten. De hele Westerse diplomatie pruttelde wat in de UNO maar bleef Tibet als deel van China erkennen. En doet dat nog steeds. Geen enkel land erkent de ‘Tibetaanse regering in ballingschap’.  In dit opzicht is spreken over de ‘Chinese bezetting van het onafhankelijke Tibet’ nonsens.

Afgevaardigden van de dalai lama ondertekenden dus op 21 mei 1951 het akkoord waarin het Chinese gezag over Tibet erkend werd. De dalai lama zelf reisde later naar Beijing, werd door Mao met alle honneurs ontvangen en kreeg een hoge, zij het eerder symbolische, post in het nationale parlement. Hij zou nog acht jaar in China blijven. Na onderdrukte opstanden van onteigende Tibetaanse grootgrondbezitters in de minderheidsgebieden van de provincie Sichuan braken in Lhasa rellen uit in 1959 en vluchtte zowat de hele Tibetaanse adel en de hogere geestelijkheid inclusief de dalai lama, zowat 80.000 personen,  naar India. De dalai  lama zou later verklaren dat hij in 1951 geen andere keuze had gehad dan de 17-puntenverklaring te ondertekenen . Helemaal klopt dat niet. In 1951 drongen de Amerikanen erop aan dat hij zou vluchten en in het buitenland de leiding nemen van de anti-Chinese strijd. De dalai vertrok wel naar Yadong nabij de grens, maar keerde uiteindelijk terug naar Lhasa. Het lijkt erop dat hij in 1951 – hij was toen 16 jaar- echt hoopte zijn machtspositie onder het Chinese bestuur te kunnen handhaven. Achteraf zou hij gaan pleiten voor Tibetaanse onafhankelijkheid, maar in de late jaren 80 werd dat formeel  afgezwakt tot  ‘echte autonomie’. De dalai lama spreekt dan ook zelf niet (meer ) over de ‘bezetting van Tibet door China’ of over onafhankelijkheid. In zijn huidige strategie is autonomie voor Tibet als deel van China expliciet een hefboom om de macht van de Communistische Partij in Tibet en daarna in heel China te breken. In die optiek onderhoudt hij ook goede betrekkingen met de regering van Taiwan. De belangrijkste politieke partij van de Tibetanen in ballingschap en de Tibetsteungroepen in de wereld blijven daarentegen wel het thema ‘bezetting’ en ‘onafhankelijkheid’ bespelen.

Ook op de Chinese omschrijving als ‘bevrijding‘ is wat aan te merken. 1 oktober 1949 is de dag van de officiële bevrijding van China van het oude Guomindangbewind. Maar de Guomindang had in 1951 geen feitelijk gezag in Tibet, dus van wat werd Tibet in 1951 bevrijd?  Het  oude regime van Tibet zelf, dat van de dalai lama, bleef nog aan de macht tot 1959.  Correcter zou zijn 23 mei 1951 te omschrijven als de dag waarop Tibet terug onder het centrale gezag van China kwam; of nog als de dag waarop voor het eerst de mogelijkheid van het geleidelijk afschaffen van grootgrondbezit en lijfeigenschap erkend werd; dus toch een beetje ‘bevrijding’?

Voor informatie over Tibet ,  zie de bespreking van  ”Tibet, Kroniek van het dak van de wereld“, Desimpelaere J.-P., EPO 2009 en de bespreking van zes Tibetboeken in het Nederlands en Engels.

In zijn jaarlijkse toespraak op 10 maart[1] vraagt de dalai lama aan zijn ‘parlement in ballingschap’ om zijn statuut van ’staatshoofd’ door te geven aan een te verkiezen opvolger. De dalai lama (76j) zegt dat hij op pensioen wil gaan. Van welke activiteit wil hij afstand nemen? Hij zegt: “Aan de komende zitting van het ‘Tibetaans parlement in ballingschap’ zal ik schriftelijk vragen om het ‘Charter van de Tibetanen in ballingschap’ te amenderen zodanig dat een leider kan verkozen worden aan wie ik mijn formele autoriteit kan overdragen.”

Volgens het ‘Charter van de Tibetanen in ballingschap’, een soort ‘grondwet’[2], die opgesteld werd in 1991 en nog steeds van kracht, is beschikt de dalai lama over uitgebreide politieke bevoegdheden.[3] Hij is het ‘staatshoofd’; hij kan ‘ministers’ afzetten of benoemen; hij kan eigen wetten uitvaardigen; de volledige uitvoerende macht ligt bij hem; hij keurt de rekeningen goed; hij kan op eigen initiatief mensen benoemen in de administratie en heeft nog een aantal andere kleinere bevoegdheden.[4]   Zijn mogelijk ‘pensioen’ betreft dus zijn politieke macht en niet zijn religieuze positie.

 Een pensioen geduwd door eigen rangen?

In november 2008 herbevestigde een buitengewoon congres van de Tibetaanse bannelingen de absolute macht van de dalai lama.[5] In de slotresolutie van de bijeenkomst staat: “wij vragen met aandrang aan de dalai lama om niet op pensioen noch op semi-pensioen te gaan en door te gaan met het leiden van het Tibetaanse volk”. Toch rommelt er wat in de rangen van de Tibetaanse gemeenschap in het buitenland. Dit uitzonderlijk ‘congres’ van november 2008 was er gekomen omdat er onenigheid was over de te volgen weg na de onlusten in Lhasa van maart 2008. Delen van de Tibetaanse gemeenschap wilden geweld niet langer uitsluiten en de roep naar ‘onafhankelijkheid’ in plaats van de ’verregaande autonomie’ volgens de dalai lama, kon publiek gehoord worden in Dharamsala. De dalai lama kreeg dus af te rekenen met interne kritiek. Toen, in 2008, waren zijn woorden: “ik ga met pensioen” eerder een licht chantagemiddel om de eenheid in de rangen terug te brengen. Althans formeel of tijdelijk, want de grootste organisatie onder de bannelingen – het TYC, Tibetan Youth Congres – is nog steeds openlijk voor onafhankelijkheid en sluit het gebruik van geweld niet uit.

 Ook een eigenmachtig en autoritair ingrijpen door de dalai lama op religieus gebied werd hem niet in dank afgenomen. Hij vaardigde op 6 juni 1996 een verbod uit op het vereren van de godheid Shugden.[6] Een religieuze culturele revolutie volgde, groepen beeldenstormers werden uitgestuurd naar alle tempels in India om beeltenissen van Shugden weg te halen.

 In eigen rangen is bovendien wel wat kritiek op het ondemocratisch gehalte van de ‘regering’ en het ‘parlement’ in ballingschap. Het ‘parlement’ telt 43 leden, van wie er minimum 10 geestelijken moeten zijn. Het huidige ‘parlement’ kwam de laatste vijf jaar slechts tweemaal per jaar samen. De ‘ministerraad’ telt acht leden, van wie er één verkozen is – de ‘eerste minister’ – en de zeven andere aangeduid zijn door de dalai lama. Drie van de ministers zijn geestelijken en twee andere zijn familieleden van de dalai lama.[7]

Een Tibetaanse ballingenkrant (“The independent”) publiceerde einde 1995 een cartoon met als titel “de huidige toestand van de Tibetaanse democratie”. Daarop was een gebouw te zien met drie pilaren: “wetgevend, juridisch en uitvoerend”. De pilaar “wetgevend” steunde het dak, maar kwam niet tot aan de grond. De pilaar “juridisch” stond op de grond maar kwam niet tot aan het dak. Enkel de “uitvoerende” steunde het dak en stond op de grond. De commentaar was: “In de huidige Tibetaanse regering in ballingschap is er geen controlerend orgaan. Al het werk is enkel gericht op het voldoen van de wensen van de dalai lama. Wat is dat voor een democratie?”[8]

 Een symbolisch pensioen?

Plots afstappen van een vrij absolute macht binnen de Tibetaanse gemeenschap in het buitenland naar een teruggetrokken monnikenleven zal het niet worden. De dalai lama zegt het zelf in zijn toespraak van 10 maart: “ik wil mijn verantwoordelijkheid niet ontlopen (…) ik wil mijn deel doen voor de rechtvaardige zaak van Tibet (…) ik hoop dat de mensen geleidelijk aan mijn intentie zullen begrijpen” (cursief door mij). Merk ook op dat de dalai lama niet vraagt aan de komende ‘parlementszitting’ om al een leider te verkiezen (zie inleiding). Hij vraagt enkel om de ‘grondwet’ aan te passen, die het mogelijk moet maken in een niet nader genoemde toekomst om “een leider te kiezen”.

 Alles heeft natuurlijk te maken met zijn opvolging, zowel politiek als religieus. Meestal, in interviews, maakt de dalai lama geen onderscheid tussen beiden. Hij zal er ook over waken wie het wordt en hoe.  “Indien het Tibetaanse volk een nieuwe reïncarnatie wil, dan moet die in staat zijn de taken af te werken die deze dalai lama niet heeft kunnen vervolledigen. Dat betekent dat hij moet komen uit een vrij land.”[9] De “af te werken taak” is natuurlijk ‘Groot-Tibet’ losweken van China. Binnen de Tibetaanse gemeenschap in het buitenland is momenteel geen enkele nieuwe figuur in staat om met evenveel charisma de wereld rond te reizen om massale religieus-filosofische sessies voor te zitten en om de politieke boodschap van de afsplitsing uit te dragen. Er wordt gespeculeerd op de jonge 17^e karmapa als opvolger. Dat lijkt me niet zo waarschijnlijk, gezien er twee rivaliserende 17^e karmapa’s zijn. Eén zit min of meer onder de vleugels van de dalai lama, de andere niet. Maar die tweede heeft veel meer aanhang in het Westen dan de eerste. Bovendien behoren de karmapa’s tot een andere boeddhismeschool dan die van de dalai lama. Er was bloedige rivaliteit tussen de twee scholen, tot in de 19^e eeuw. Daar blijven nog spanningen van over.[10] Het ziet er dus naar uit dat het “pensioen” van de dalai lama nog niet zo direct effectief zal zijn.  

 Wel “pensioen voor de Chinese Communistische Partij”!

De 14^e dalai lama veroorlooft zich politieke uitspraken, die weinig kerkelijke figuren hem nadoen. In 2009 tijdens een rondreis in de USA werd voor hem op 5 mei een bijeenkomst van 120 bekende Chinese dissidenten georganiseerd in een luxehotel in New York. Hij gaf zijn Chinese toehoorders geen “inleiding tot het boeddhisme”, maar sprak zijn steun uit aan hun streven om de Chinese Communistische Partij (CCP) van de macht te verdrijven. “De CCP heeft lang genoeg geregeerd. De tijd is gekomen dat ze op pensioen moet gaan,” zo zei de 14^e dalai lama.[11] Hij pleit dus voor een verandering van regime in geheel China. Dit thema komt meer op de voorgrond tijdens zijn toespraken en interviews van de laatste jaren.  In een interview met “Le Nouvel Observateur” van 17 januari 2007 zei hij al: “het actuele Chinese regime is radicaal materialistisch en communistisch. Dat is belachelijk.”  En uit een toespraak van de dalai lama tijdens een hoorzitting van de Franse senaat, in augustus 2008, volop tijdens de periode van de Olympische Spelen in Beijing: “Ik benadruk dat China, nu het zich integreert in de internationale markt, beter de idealen van de democratie zou omhelzen. (…) De internationale gemeenschap heeft geen enkele reden om zich te laten pesten door het Chinese communistische regime. Hier in het Westen heerst fundamentele vrijheid. Daarom is het belangrijk dat jullie de kant kiezen van volkeren, die nog niet van die vrijheid genieten.”

Er zijn tientallen voorbeelden opsombaar. Probeer dan even dit scenario te volgen:

* Einde januari 2010 stuurt de dalai lama twee vertegenwoordigers naar Beijing om er met de Chinese Communistische Partij (CCP) te onderhandelen over het statuut van Tibet.

* Op 18 februari laat hij zich publiek ontvangen door Obama.

* Twee dagen later laat hij zich een medaille “Democracy Service Medal” geven door het ‘National Endowment for Democracy’ (NED), een neefje van de CIA.

* Tijdens die ceremonie, waar hij die medaille ontvangt, zegt hij: “De Chinese Communistische Partij zou beter op pensioen gaan”. (AFP).

Drie vaststellingen:

* Hij ‘onderhandelt’ met een instantie (CCP), die hij eigenlijk niet meer wil.

* Hij provoceert zijn Chinese onderhandelingspartners door te tonen dat hij gesteund wordt door Obama.

* Hij heeft het niet over Tibet, maar over een machtswissel in Beijing. 

 Zhu Weiqun, vicedirecteur van de ‘Eenheidsfrontafdeling’ van de Chinese Communistische Partij antwoordt in dezelfde zin tijdens een interview met het Duitse magazine ‘Focus’, 22 september 2009 : “Indien de dalai lama zijn internationale kruistocht tegen China stopt, dan kunnen we praten over zijn terugkeer. Tijdens zijn bezoeken aan hoge leiders van landen doet hij niets anders dan de relaties van die landen met China verstoren. Dat zijn politieke interventies, geen religieuze. Tegenover de ‘Deutsche Welle’ zei hij op 2 augustus dat “de Chinese Communistische Partij beter op pensioen zou gaan”. Dat lijkt mij geen religieus discours. Hoe kan dat samengaan: hij wil praten met ons maar tegelijk zegt hij dat we met pensioen moeten gaan. Praten is geen show. Dergelijke stellingen zijn volgens mij ingegeven door de kringen in zijn directe omgeving, buitenlandse mogendheden incluis, sponsoring inbegrepen. Een bepaald land, dat ik niet wil noemen, heeft hem dit jaar 16,75 miljoen dollar steun bezorgd. Die steun heeft de dalai lama sinds lang in een val gelokt.”

 Het land dat Zhu “niet wil noemen” is wel publiek gekend. Het Amerikaanse Congres voorzag voor 2010 een bedrag van ongeveer 15 miljoen dollar voor de organisaties rond de dalai lama.[12] Dit is publieke en directe staatsteun vanwege de VS. Daarbovenop zijn er nog tal van semiofficiële NGO’s  en ‘Stichtingen’, die geld doorschuiven. De Europese commissie van haar kant stelt jaarlijks 1 miljoen euro ter beschikking[13]

Wat betreft de religieuze opvolging van de dalai lama, is de stelling van de Tibetaanse autoriteiten en geestelijken in Tibet zelf duidelijk. “De historische regels voor het zoeken van een reïncarnatie van een hoge geestelijke kunnen niet veranderd worden vanuit de wil van één persoon, die het bovendien om politieke motieven doet,” zo zei Shinza-Tenzin Choeta, zelf een reïncarnatie, sinds 1955, als abt van het Shinza klooster in Lhoka, Zuid-Tibet, en vicevoorzitter van het regionale parlement van Tibet.[14]

De dalai lama van zijn kant heeft al tal van mogelijke versies laten kennen: “na mij stopt het reïncarnatiesysteem (…) ik duid een volwassen reïncarnatie aan (…) een referendum onder de Tibetanen moet uitwijzen of ze na mij nog een reïncarnatie willen (…) een reïncarnatie onder Chinese voogdij zal een valse zijn (…) een reïncarnatie na mij kan een man met blond haar zijn of zelfs een vrouw (…) “wij houden een gesloten conclaaf zoals de katholieken een nieuwe paus kiezen” en nog andere varianten.

Shinza-Tenzin Choeta: “de dalai lama overtrad het boeddhistisch geloof door te spreken over hemzelf na zijn dood. Dat doen de hoge geestelijken niet.”

[2] Voor de 120.000 Tibetanen in het buitenland, maar tegelijk bedoeld als voorontwerp van een grondwet voor een ‘Vrij Tibet’.

[3] www.tibet.com/govt/charter.html

[4] Bijkomende noot: in het “Charter of Tibetans in Exile” staat onder artikel 8 gedefinieerd wie aanspraak kan maken op het Tibetaanse staatsburgerschap. Het hoofdcriterium is etnisch: ben je een Tibetaan, dan ben je een Tibetaanse burger. Dat betekent dat de geëiste “autonomie” een “apart” burgerschap wil instellen in China. Er staat ook in dat bij gemengde huwelijken de niet-Tibetaan van het koppel een verzoek moet indienen om zich te laten naturaliseren. Zo zijn er al enkele duizenden in Tibet. De regels om aanvaard te worden als “Tibetaan” bestaan nog niet, die moeten “later” door het “autonome regime” bepaald worden, zo staat in het charter.

[5] Zie website CTA (Central Tibetan Administration), de ‘regering’ in ballingschap.

[6] Zie persoonlijke website van de dalai lama en ook een uitzending op France-Antenne2 van 9 oktober 2008.

[7] Een schoonbroer en de 2^e vrouw van een andere schoonbroer.

[8] Agence de presse Xinhua, 29/12/2008

[9] interview met Amitabh Pal, verschenen in MO-magazine, mei 2006

[10] Zie http://karmapa.controverse.free.fr

[11] Asia Times Online 21/5/09 en Voice of America 30/4/09

[12] Website ‘international Campaign for Tibet’, ‘Tibet appropriations’, FY 2010

[13] resolutie Tibet van het Europees Parlement, 25/11/2010.

[14] China Tibet Online, 9/3/2010.

Voor Wang Leyi waren er geen verse groenten in Noord-China gedurende de winter. Wang is hoofd van het dorp Sanyuanzhu dat valt onder Shouguang in Shandong en hij begon met de bouw van 20 serres in 1986. “Deze serres warm houden vereiste echter 4 tot 5 ton steenkool en dan nog konden er enkel bladgroenten worden geteeld” vertelt Wang Leyi. “Tomaten en komkommers die meer warmte vereisen, waren onmogelijk”. Niettegenstaande zijn ziekte bracht hij bezoeken in Peking en nog 4 andere provincies aan boeren die succesvol waren bij hun serres. Hij leerde de structuren zo te bouwen dat ze een maximum aan zonlicht opvangen en ook werd de isolatie verbeterd.  De kost van de verbeterde serres bedroeg weliswaar 6000 yuan, maar in augustus 1989 slaagde Wang er 16 dorpelingen in te overtuigen met hem 17 nieuwe serres te bouwen. De eerste poging tot het groeien van komkommers was succesvol. Nog het eerste jaar verdienden de 17 gezinnen minstens 20.000 yuan, waar voordien niemand boven de 10.000 zat. Het voorbeeld werkte aanstekelijk:  144 nieuwe serres werden gebouwd met de medewerking van de banken en de lokale overheid. Binnen het jaar verdienden Sanyuanzhu’s gezinnen 10.000 yuan gemiddeld. Nu groeien de groenten geheel het jaar door in de serres.

Drie kwart van de  groenten te Shouguang wordt geleverd door de 460.000 serres. Nadien volgde de bouw van een logistiek centrum. Het “ Shouguang Agricultural Product Logistics Park” is met zijn 200 ha en 2 miljard

Verbruiker in logistieke zone

investeringen het grootste distributiecentrum van groenten in Azië en het bereidt een beursnotering in Hong Kong voor.  Vorig jaar hadden de dorpsbewoners een inkomen van 12.600 yuan, duidelijk meer dan de 5800 yuan nationaal. 150 dorpelingen fungeren als landbouwdeskundige in andere provincies en verdienen 100.000 yuan. Wang bracht de technologie naar de andere provincies en is de helft van het jaar op pad. Hij bezocht Xinjiang reeds 14 maal sedert 1993. Eind vorig jaar had Wang geholpen bij de uitbouw van 28 pilootbases voor moderne landbouwtechnologie in 13 provincies. Hij kreeg zelfs president Hu Jintao op bezoek. Zijn toekomstplan is de bouw van 100 bases in de rand van grote-of middelgrote steden om organisch voedsel te voorzien aan de stedelingen.

China's en Sina's antwoord op Twitter

‘Is er in China een beweging mogelijk (op korte of lange termijn), vergelijkbaar met die in een aantal Arabische landen?’

Het is een vraag die veel waarnemers en journalisten, vooral in de Angelsaksische wereld, bezighoudt. Je kunt de vraag echter ook omkeren.

De meeste vragenstellers antwoorden al meteen zelf: waarschijnlijk niet. Dat kan goed kloppen. De meerderheid van de Chinese bevolking is tevreden over de sterk toegenomen en nog altijd stijgende welvaart. De Chinezen denken dat hun regering met succes zal blijven reageren op de economische crisis. Problemen ziet iedereen genoeg, maar ook dat er met man en macht aan oplossingen wordt gewerkt. Het feit dat de Chinese leiders het land weer op de internationale kaart hebben gezet als een grote macht die een woordje meespreekt, stemt tot tevredenheid. Optimisme en gegroeide zelfverzekerdheid komen naar voren uit de berichten over het China van vandaag en de reis- en verblijfservaringen van buitenlandse toeristen en werknemers. Er heeft zich een levendige consumptiemaatschappij ontwikkeld in de miljoenensteden en in grote delen van het land. In opiniepeilingen, ook internationale zoals die van Pew, geven de ondervraagden hun maatschappij en hun regering goede cijfers. Een totaal ander beeld dan in 1989, toen er op het Tiananmenplein een beweging ontstond die sommigen graag vergelijken met die op het Tahrirplein van de afgelopen weken. Toen was er echter politieke tweedracht aan de top en twijfel aan de werkbaarheid van het socialisme. Het Westen werd in brede kringen blind geadoreerd, onder meer omdat er 10 jaar lang een naïef ideaalbeeld was verspreid. Dat alles is verdwenen of sterk afgezwakt. Ook inflatie en corruptie lijken vandaag beter onder controle dan in de jaren ‘88-’89.

Verrassingen zijn natuurlijk niet uitgesloten. De hemel boven China hangt vol met wolken. Economische onweerswolken van de vastgoedbel, inflatie, te grote afhankelijkheid van export, nog te lage binnenlandse consumptie. Sociale onweerswolken van de bekende ongelijkheden en van de corruptie en andere schandalen zoals dat van de kinderhandel. Er hangt ook letterlijk een donker wolkendek van vervuilde lucht boven de steden en de bevolking ondervindt last en loopt gezondheidsrisico’s vanwege de smerige waterlopen. In bepaalde regio’s hebben separatistische bewegingen enige invloed.

Als er iets echt grondig misgaat, zou het wel degelijk kunnen komen tot grootschalige onrust. Daar staat tegenover dat het vertrouwen van de Chinezen in de CPC niet moet worden onderschat. De partij had een zo indrukwekkende staat van dienst voor 1949 dat ze overeind kon blijven ondanks de fouten die er onder Mao werden begaan. Vervolgens bleek de CPC in staat tot een historische en diepgaande zelfkritiek op de periode van de Grote Sprong en de Culturele Revolutie. Ze kon zich herbronnen, een essentieel andere koers inslaan en sinds 1978 leiding geven aan een traject dat nog niet is afgelopen en dat in hoofdzaak een succesverhaal mag heten. Redenen voor de bevolking om de kritieken te combineren met een overwegende goedkeuring. 

Waarnemers en journalisten zijn het op punten met de bovenstaande inschatting eens. Ze wegen de kansen af en voorspellen: op Tiananmen in elk geval dit jaar nog geen Tahrir. Daarvoor is de verklaring dan dat de Chinese regering de bevolking heeft ‘omgekocht’ met welvaart. Daarbij komen de andere bekende verhalen. ‘De angst voor een herhaling van de chaos en van de repressie in 1989 zit er nog steeds in. De bevolking wordt toch nog erg kort gehouden door censuur, politie en partijdige justitie.’ 

De democratie op zijn Chinees leeft 

Wie China alleen door die negatieve bril beziet negeert een essentiële ontwikkeling die evengoed bezig is. Chinezen zijn niet alleen tevreden dat ze het nu veel beter hebben dan ooit, ze waarderen wel degelijk ook de langzaam toenemende vrijheden en inspraak. Er was in China ook nooit eerder meer democratie dan vandaag (tenzij misschien de misleidende en destructieve democratie van de Culturele Revolutie). Ook daarvoor zijn er aanwijzingen. Er is de feitelijke afwezigheid van dissidentie van betekenis. De fundamentele tegenstanders van het systeem hebben meer aanhang in het Westen dan in hun eigen land en dat niet alleen omdat hun boodschap weggemoffeld wordt, maar ook omdat ze niet aanslaat. Dat kan ook moeilijk bij een bevolking met mensen waarvan er velen het nog steeds niet breed hebben of zich levendig herinneren hoe het was om arm te zijn.

Er is het gretige gebruik van de snel groeiende diverse mogelijkheden om je mening te geven. Tienduizenden reageren op internetraadplegingen over wetsvoorstellen, spreken mee op de internetfora, er waren stakingen voor hogere lonen en op straat geeft men tegenwoordig ongezouten zijn mening. Een onderzoek van de internationaal bekende Jiao Tong universiteit in Shanghai wijst uit dat er in 2010 om de vijf dagen wel ergens een protestactiviteit of een crisissituatie was. Het rapport geeft aan dat het crisismanagement nog sterk kan verbeteren, maar ook dat de overheid al een heel eind op de goede weg is. Een belangrijke kanttekening hierbij: protesten worden getolereerd, geaccepteerd en zelfs als valabele en terechte kritieken gunstig onthaald. De belangrijkste voorwaarde is dat ze de kern van het systeem, het machtsmonopolie van de CPC, niet bedreigen.

Een voorbeeld. Twitter wordt geblokkeerd. Het aantal internetgebruikers dat deze censuur wil en kan omzeilen (met technische kennis en geld) is gering. Maar het Chinese antwoord op Twitter, de microblogs van Sina, kent honderdduizenden gebruikers in China alleen al. Een actie, begin van dit jaar, om via die microblogs kinderen op te sporen die waren ontvoerd en tot bedelen gedwongen kende een reusachtig succes en werd door de overheid gezien als een welkome aanvulling door het publiek van het werk dat de politie rond dit probleem al verzet. De kritieken op de laksheid uit het verleden tegenover de kinderhandel blijven scherp, maar opbouwend. Sina zal de grenzen van wat er mag worden gepubliceerd ook wel aftasten en oprekken, maar er zelden helemaal overheen gaan.

Een wereld van verschil 

Nu dan maar even naar de Arabische landen. Toen Mubarak zei dat hij ‘altijd het volk heeft willen dienen’ werd hij in zijn eigen land op hoongelach onthaald. De Egyptenaren hebben zich nooit illusies gemaakt over het regime. Als daarentegen de Chinese leiders zeggen dat ze het volk dienen wordt daar alleen in het Westen om gelachen. De Chinese bevolking heeft ondervonden dat ze er dank zij de leiding van de CPC voortdurend op vooruit is gegaan. Sterker nog, de Chinezen gaan er niet van uit de CPC een corrupte bende is. Zij zijn doordrongen van het besef dat ‘het volk dienen’ de openlijk uitgesproken intentie en bestaansreden is van de CPC en rekenen de partij daarop af. Het wordt kaderleden en ambtenaren bijvoorbeeld hevig verweten als ze hun werk niet goed doen en hun principes verloochenen.

Als de huidige uitwassen van corruptie, pollutie en de inkomenskloof niet afdoende worden aangepakt zullen partij en staat echt van karakter veranderd zijn en daardoor hun draagvlak onder de bevolking kwijtspelen. Een goed bestuur voor de meerderheid van het volk is de voornaamste en enig correcte doelstellling voor die partij en niet ‘de laatste manier voor de CPC om zich aan de macht vast te klampen’, zoals  het hier wordt voorgesteld. Mensen zoals Mubarak hebben altijd de belangen van de binnenlandse economische elite, met een sterke vertegenwoordiging in het leger, behartigt en waren de mannen van de VS in hun landen, veel meer dienaren dan bondgenoten. In China is er geen economische elite die de politiek dicteert. De overheid moet wel steeds meer rekening houden met de druk die uitgaat van de ondernemers en rijken die ze zelf de ruimte heeft gegeven om de economische ontwikkeling te stimuleren. Beijing en lokale overheden komen daardoor ook in aanvaring met hun eigen achterban van vakbonden, kleine boeren en werknemers. Verder gaat het niet: de regering en de leidende partij is niet ondergeschikt aan de zakenwereld.

De CPC is niet de partij van één of twee belangengroepen binnen de leidende klasse, partij van standen of ondernemers. En het verdedigen van de nationale zelfstandigheid is zowat de oogappel van de Chinese staat, en alweer een grond waarop de CPC aan de macht is gekomen en blijft. 

Eigenlijk zijn al die verschillen tussen China en de Arabische landen hemelsbreed. De vraag ‘is er in China een beweging mogelijk zoals die in een aantal Arabische landen?’ komt neer op appels met peren vergelijken. Toch stellen velen in het Westen die vraag, want ze menen dat een Chinese variant van wat er in de Arabische landen gebeurt een goede zaak zou zijn. Volgens hen heeft China een democratische revolutie nodig. Hun definitie van democratie hierbij is de westerse: onaantastbaarheid van privébezit – verkiezingen – meerpartijenstelsel – onaantastbaarheid van burgerlijke vrijheden.

Sommigen (bijvoorbeeld in de elite van de VS) vinden dat China deze vorm van ‘democratie’ nodig heeft omdat ze beter grip zouden kunnen krijgen op een China met een meerpartijenstelsel en elkaar beconcurrerende groepen en regio’s. Anderen (een meerderheid onder de linkse en progressieve intellectuelen bijvoorbeeld) vinden de westerse democratie nodig voor China uit de twee verwante overtuigingen dat dit de enige echte democratie is en dat het de Chinezen zou bevrijden en mondig maken.

De beide richtingen voeren daarom een gepassioneerde ideologische campagne om de merken vrijheid en democratie (made in the West) te promoten. Die zorgt voor een emotionele, ‘betrokken’ en tendentieuze berichtgeving over Tunesië en Egypte die fel afsteekt tegen de afstandelijkheid en zakelijkheid van de Chinese berichtgeving. 

Laten we de vraag maar eens omkeren

De Nobelprijs voor de Vrede is gegaan naar iemand die zich niet voor de wereldvrede inzet en die niets met een vredesbeweging te maken heeft.  Weer een ideologische actie, deze prijs en de hele campagne eromheen. Nog steeds willen bepaalde politici en opiniemakers – vanuit diverse motivaties – de westerse weergave van mensenrechten en democratie als enige echte en universele definitie opdringen aan de rest van de wereld. Het doelwit was, ook voor de zoveelste keer, het staatsbestel in China.

Een drieregelig refrein

Het comité dat de prijs heeft toegekend en uitgereikt staat onder voorzitterschap van Thorbjörn Jagland, de secretaris-generaal van de Raad van Europa. Deze politicus van rechtse sociaaldemocratische signatuur legt in de New York Times uit wat het comité bedoelt met fundamentele mensenrechten (Liu Xiaobo heeft de prijs gekregen voor ‘zijn lange en geweldloze strijd’ voor die rechten).

‘Universele mensenrechten verplichten regeringen om de vrije meningsuiting te bescherming – zelfs als de spreker een ander systeem voorstaat. Als China vooruit wil gaan in harmonie met andere landen en als hoofdrolspeler ernstig de waarden van de internationale gemeenschap wil verdedigen, moet het eerst de vrije meningsuiting toekennen aan alle burgers.’

Jagland zegt dat de internationale gemeenschap ‘het recht heeft zich te mengen in de binnenlandse aangelegenheden van een land omdat internationale mensenrechten en –normen verheven zijn boven de natiestaat’. Volgens hem heeft het begrip soevereiniteit in de twintigste eeuw een andere inhoud gekregen ‘omdat we van nationalisme naar internationalisme zijn overgegaan’. Hij noemt het een tragedie dat iemand 11 jaar gevangenisstraf krijgt ‘omdat hij zijn mening geeft’.

De hele zaak kwam uitgebreid in het nieuws. Desmond Tutu en Vaclav Havel schreven een open brief. Barack Obama deed een oproep. Amnesty International voerde actie en de ceremonie in Oslo werd het orgelpunt. Telkens kwamen drie ideeën terug: ‘het eerste mensenrecht is vrije meningsuiting, inmenging is legitiem en Liu Xiaobo is onschuldig’. Af en toe maakte iemand er een onbedoelde karikatuur van, zoals de journalist van de VRT die het volgende zinnetje had gecomponeerd: ‘Liu Xiaobo zit in de gevangenis voor het schrijven van een pamflet waarin om meer democratie werd gevraagd.’

Welke mensenrechten eerst?

In China, maar ook in heel wat andere derdewereldlanden, zijn ze er echt niet van overtuigd dat vrije meningsuiting en andere burgerrechten de absolute voorrang moeten hebben en zonder uitstel moeten worden toegekend. Individuele burgerrechten kunnen groeien op de voedingsbodem van een solide economie en algemene welvaart. Zo is dat immers ook in de huidige rijke landen gegaan. Zolang de hele staat en de samenleving economisch kwetsbaar zijn, houdt het vrij verlenen van sommige rechten grote gevaren in. Economische elites kopen zowel verkiezingen als milities of hele legers. Grote aantallen mensen zoeken hun heil in fundamentalistische of separatistische bewegingen, wat maar al te vaak leidt tot bloedige burgeroorlogen. De tegenstellingen tussen extreme rijkdom en armoede blijven bestaan.

Een uitwisseling van meningen, een ideeënstrijd zonder beperkingen, dat is iets waar wij in Europa zeer aan gehecht zijn, hoe weinig impact onze discussies ook hebben op de besluitvorming die nog steeds aan de elite toekomt. Je kunt dit natuurlijk los van de Chinese realiteit beschouwen en eisen dat die luxe van hier ook naar daar wordt getransplanteerd, en wel onmiddellijk. Dan houd je echter geen rekening met de risico’s die zoiets meebrengt voor de Chinese samenleving.
Even wat problemen opsommen: beroerde arbeidsvoorwaarden in vele bedrijven, algemene vervuiling van het milieu, de – meestal particuliere – onveilige steenkoolmijnen, ongelijkheden in een gezondheidszorg die voor velen onbetaalbaar is, separatistische stromingen in een aantal provincies (niet alleen om de cultuur, maar ook om het economische eigenbelang in rijkere gebieden).
Op al die terreinen zie je grote inspanningen van de regering en de CPC om oplossingen te bieden die zoveel mogelijk bevolkingsgroepen in harmonie verenigen. Er is nu een wet op de arbeidscontracten. De groene economie wordt ontwikkeld. De staat doekt onveilige mijnen op, met vallen en opstaan. Er wordt aan een grootscheepse hervorming van de gezondheidszorg en aan de opbouw van de eerstelijnszorg gewerkt. De regering investeert in autonome minderheidsregio’s en moedigt er de samenlevingsopbouw aan. Beijing wil de tendens tot decentralisering en autonomie in rijke provincies tegengaan.
Vaak stuit dat op de onwil en tegenwerking van ondernemers, separatisten of regionale politici. Die willen hun eigen belang of dat van hun groep vooropstellen. De oplossingen zijn volgens hen te duur, de maatregelen bedreigen de concurrentiepositie van de bedrijven of hebben geen respect voor de etnische identiteit. Dergelijke stromingen kunnen nu al een enorme druk uitoefenen die vanzelfsprekend alleen groter zou worden als deze mensen via politieke partijen het beleid zouden kunnen sturen.

In Afrika, in India, in Zuid-Amerika zijn ze al decennia lang op zoek naar politici die met het algemeen belang voor ogen de grondstoffen van hun land beheren, de economie tot ontwikkeling laten brengen, een behoorlijke infrastructuur op poten laten zetten en tegelijk een rechtsstaat vormen en de bevolking stap voor stap meer inspraak geven.
Dat is precies waar een aantal politici in China al een tijdje mee bezig is. Ze zijn georganiseerd in de CPC en na een periode van extreme – fanatiek idealistische – probeersels, waarin er zware fouten gemaakt werden, is die partij teruggekeerd naar de materiële en wetenschappelijke roots van het socialisme. Zij weten waarom het nodig is collectieve rechten de voorrang te geven op individuele.

Waarom een machtsmonopolie voor de CPC?

Door andere partijen in China evenveel macht te geven als de CPC zou je het algemeen belang niet dienen. Er zou daarbij een proliferatie van de corruptie komen. De strijd tegen omkoperij zou nog moeilijker worden. De CPC heeft de ondernemers nodig en moet zware toegevingen doen, op het gebied van milieu en arbeidsverhoudingen. Er zijn CPC (kader)leden die daarin te ver gaan. Er zijn er die geen communist zijn, maar carrièrist. Er zijn er die communisten waren, maar die gedemoraliseerd of gecorrumpeerd zijn. De strijd tegen de corruptie staat al jarenlang hoog op de agenda en wordt vaak geleverd door middel van strenge straffen, waarbij ook de hoogste echelons niet buiten schot blijven. De controle op de persoonlijke rijkdommen en zakelijke activiteiten van kaderleden en van hun verwanten en aangetrouwde familie is sterk toegenomen. De partijleiding weet dat ze meer successen moet behalen en die strijd uiteindelijk zal moeten winnen als ze echt de partij wil blijven die ze was. Het is ook de enige garantie om te kunnen rekenen op de actieve steun van de ene bevolkingslaag of de gedoogsteun van een andere. De meeste leden en de leidende kaders zijn niet corrupt en doen hun werk goed. Wat vooral van belang is: geen van hen heeft zijn positie te danken aan miljoenengiften of staat in dienst van ondernemingen.

Zelfreinigend

De CPC heeft in de praktijk bewezen dat ze uit zichzelf, door geen buiten- of binnenlandse macht gedwongen of geadviseerd, fouten kan detecteren en rechtzetten, in soms moeilijke hervormingsprocessen. Denk aan de pogingen om markeconomie en socialisme te combineren en tegelijk een rechtsstaat en een stelsel van sociale zekerheid op te bouwen, terreinen die de generatie van Mao braak had laten liggen. Denk aan de tegenwoordig goed geregelde opvolging aan de top, aan de voortdurende democratisering van de organisatie, aan de verminderde bemoeizucht ten aanzien van de vakbond of de verbeterde samenwerking met de acht niet-communistische partijen.

De armslag voor de particuliere ondernemingen en de voorrang aan de ondernemerseisen zijn te ver doorgeschoten en hebben levensbedreigende problemen van sociale ongelijkheid en milieuvervuiling voortgebracht. Daarover is iedereen het intussen eens. Over hoe snel en op welke manier dit kan worden gerepareerd, daarover lopen de meningen uiteen.

Tot al hun essentiële en grootscheepse hervormingsprojecten hebben Chinese communisten besloten met het landsbelang voor ogen, niet om zich aan de macht vast te klampen. De bestaansreden van partij is vandaag ‘mensen aantrekken die zorgen voor de ontwikkeling van de productiekrachten en van een geavanceerde cultuur en de fundamentele belangen verdedigen van de overweldigende meerderheid van de bevolking.’

Leerprocessen en een eigen weg

De partij staat open voor opvattingen over het staatsbestuur van andere partijen. De CPC had uiteraard altijd al contact met zusterpartijen in andere landen. Na de jaren tachtig echter is ze ook andere linkse partijen in het buitenland gaan opzoeken en uiteindelijk is ze gaan netwerken met alle partijen, ook pro-kapitalistische, die met haar de dialoog willen aangaan. Tegenwoordig overlegt de CPC met honderden politieke partijen over de hele wereld. Daarbij houdt ze vier principes voor ogen: ‘onafhankelijkheid, gelijkwaardigheid, wederzijds respect en niet-inmenging in elkaars zaken’. Het door de partij gedomineerde parlement, het Nationaal Volkscongres, is een van de 155 leden van de IPU (Interparliamentary Union, hoofdzetel in Genève, bureau bij de VN) en neemt deel aan de activiteiten van die club. Sinds dit jaar heeft de organisatie van de Chinese communisten ook banden met de Republikeinen en met de Democraten in de VS. ‘Observeren’ en ‘leren van’, het is duidelijk niet hetzelfde als ‘ klakkeloos overnemen’.

De Chinese leiders hebben gekozen – en tot nog toe heeft dat de instemming van de overgrote meerderheid van de bevolking – voor een welbepaalde volgorde waarbij de economische ontwikkeling de voorrang krijgt en de ontwikkeling van de democratie achteropkomt. Erst das Fressen und dann die Moral, wordt hier dan wat minachtend gezegd. Opiniemakers Tutu en Havel schrijven dat ‘het Chinese ontwikkelingsmodel, economische en politieke hervorming van elkaar scheidt door schaamteloos te beweren dat elk beleid, met inbegrip van binnen- en buitenlandse onderdrukking, gerechtvaardigd is als het de economische groei bevordert.’ Alleen klopt dat niet.

Verbouwen of slopen?

De politieke democratisering van de Chinese samenleving is niet uitgesteld, wel verloopt ze trager. Er zijn internetraadplegingen, de persvrijheid en de vrije meningsuiting nemen toe, er wordt gewerkt aan een effectievere regeling van het systeem van petities, dorps- en gemeenteraden leren verkiezingen te houden met meer kandidaten voor dezelfde functie en met een behoorlijk systeem van presentatie van de programma’s.

Liu Xiaobo ontkent net als zijn buitenlandse bondgenoten en steungevers elke vooruitgang die van de CPC voortkomt. De afschaffing van het huidige politiek systeem is zijn doel en hij wil de privatisering van alle ondernemingen en van de grond. De petitie Charta 08 moet de kiem leggen voor een organisatie die zijn doelstellingen kan verwezenlijken. Volgens onze maatstaven treedt de Chinese staat te hard op tegen Liu. De straf die het gerecht heeft opgelegd voor zijn overtreding van artikel 5 van de grondwet over staatsondermijning, is in onze ogen niet in verhouding met de praktijk van zijn actie en de al gesorteerde effecten.
Anderzijds is gebleken hoe ver buitenlandse supporters willen gaan om Liu geld toe te stoppen en publicitair te ondersteunen. Beijing wil duidelijk met deze man geen enkel risico lopen. En op één punt hebben de Chinese leiders beslist gelijk: als Liu Xiaobo zijn doelstellingen bereikt zal dit funest zijn voor de belangen van de meerderheid van het volk.

Internationalisme, inderdaad!

Inmenging moet kunnen, vinden westerse politici. In Liu Xiaobo vinden ze een sympathisant. Hij heeft de invasie van Irak en Afghanistan toegejuicht en vindt dat de VS de vrije wereld aanvoert in de strijd tegen regimes die de mensenrechten met de voeten treden. Washington voert volgens Liu oorlogen die moreel verdedigbaar zijn.  Voor de regering van China echter verdient de democratisering van de internationale verhoudingen de voorrang op de democratisering binnen de afzonderlijke landen. China heeft een afkeer van neokoloniale inmenging door machtige staten. Ook internationaal gezien is de volgorde die Beijing voorstaat dus een andere dan die welke het Westen propageert.

Internationalisme betekent voor Beijing dan ook niet dat een zogenaamde internationale gemeenschap waarin de supermachten nog steeds de boventoon voeren haar wil kan opleggen aan derdewereldlanden.  De buitenlandse politiek van China houdt principieel vast aan de vijf principes voor vreedzame co-existentie waar de niet-inmenging als de rode draad doorheen loopt. China streeft naar een veel grotere zeggenschap van ‘opkomende landen’ en derdewereldlanden in de Verenigde Naties. Het is een goede zaak dat de Volksrepubliek geen gehoor geeft aan de sirenenzang dat het als ‘nieuwe wereldleider’ zijn verantwoordelijkheid moet opnemen. Als het dat had gedaan zou het bijvoorbeeld niet, samen met Frankrijk, hebben verhinderd dat de VN toestemming gaf aan de VS en het Verenigd Koninkrijk om de oorlog in Irak te beginnen. Als Beijing volgzaam was geweest, was de toestand op het Koreaanse schiereiland al uit de hand gelopen. Misschien moet het Nobelcomité eerder overwegen om de Chinese leiders een prijs te geven voor hun bemiddeling in die kwestie en voor het niet aflatend streven van Beijing om de kernwapens de wereld uit te krijgen.

Wat China onder internationalisme verstaat was te zien, laatst in Cancún. Beijing had een gunstige invloed op de resultaten van de klimaatconferentie door zich bereid te tonen een internationale verplichting aan te gaan op het gebied van CO2-reductie en inspecties toe te staan (op voorwaarde dat ze de soevereiniteit niet in gevaar brengen). Door een goed samenspel met India, Brazilië en Zuid-Afrika verkreeg het een verlenging van het Kyotoprotocol.

‘Het Chinese volk is opgestaan’ en … gaat niet meer plat op de buik

De Chinezen luisteren absoluut naar buitenlandse stemmen. Buitenlanders zouden het respect kunnen opbrengen om in te zien dat alleen adviezen gewenst zijn, dat ze geen eisen te stellen hebben en zich al helemaal niet in de discussies moeten mengen door een stroming te steunen. Het zou de relaties met de Chinese regering en met grote groepen Chinezen alleen maar bevorderen als we op zijn minst zouden willen zien dat er wel degelijk brede maatschappelijke discussies en veranderingen gaande zijn. China wil beslissingen nemen die voortkomen uit de eigen behoeften en rekening houden met de Chinese situatie. Net zoals bij de hervorming van het muntstelsel zal uiteindelijk ook bij het uitzetten van ontwikkelingsstrategie en democratisering het tempo en de volgorde terecht door Beijing zelf worden bepaald.

De geloofwaardigheid van het comité

Vorige winnaar Nobelprijs

De toekenning vorig jaar van de Nobelprijs voor de Vrede aan president Obama lokte heel wat discussie uit. Terecht. De laatste jaren gaan de militaire aanwezigheid én activiteit van de VS in zowel Latijns-Amerika, Afrika als Azië in stijgende lijn.(1) Sedert Obama het Witte Huis betrad waren zijn strijdkrachten betrokken bij twee pogingen tot staatsgreep in Latijns-Amerika. De eerste was in Honduras in 2009 en die poging lukte. De tweede was onlangs in Ecuador.(2) Het is dan op zijn zachtst gezegd verwonderlijk dat hij als hoofd van de strijdkrachten een prestigieuze vredesprijs mocht ontvangen.

Ook dit jaar lokte de toekenning van de prijs opnieuw verwondering en controverse uit. Deze keer ging de prijs naar een Chinese gevangene, Liu Xiaobo. Wereldwijd waren de reacties zeer verdeeld. Zoals te verwachten was de Dalai Lama zeer verheugd. Hij vroeg de onmiddellijke vrijlating van de laureaat. In China daarentegen was men woedend en werd het gebeuren beschouwd als een inmenging in interne aangelegenheden. In het Westen reageerde het politiek establishment positief, maar met een opvallend gedempte toon. Noch Barroso noch andere Europese regeringsleiders vroegen de onmiddellijke vrijlating van Xiaobo.

De reacties vanuit China zijn enigszins te begrijpen. Als Chinezen stellen dat de toekenning van de prijs aan Liu Xiaobo obsceen is omdat het ingaat tegen de oorspronkelijke bedoeling van Nobel, hebben ze een punt. De Scandinavische geleerde had zijn prijs namelijk bedoeld voor ‘de persoon die het meeste of beste gedaan heeft voor broederschap tussen naties, voor de afschaffing of vermindering van staande legers en voor het houden en bevorderen van vredescongressen’.(3) Dat is van geen kanten van toepassing op Lui Xiaobo. Met de toekenning van de prijs hoopt het Noors comité de marginale gemeenschap van democratieactivisten in China nieuw leven in te blazen. Het is een politiek statement over interne Chinese aangelegenheden die als dusdanig met de wereldvrede niets te maken heeft. Het wordt zelfs pijnlijk als je weet dat de laureaat zich herhaaldelijk heeft uitgesproken voor de oorlog tegen Irak.(4) Met de keuze van Liu Xiaobo ondergraaft het comité zijn eigen geloofwaardigheid.

En dat het comité een politieke agenda heeft, blijkt o.a. uit volgend voorval. Enkele jaren geleden werd de Cuban Five voorgedragen voor een nominatie van de Nobelprijs voor de Vrede. Het gaat om vijf Cubanen die geïnfiltreerd waren in terreurnetwerken in Miami. Ze probeerden zoveel mogelijk informatie te vergaren om aanslagen in Cuba te voorkomen. In 1998 werden ze ontmaskerd en na een politiek proces tot onwaarschijnlijk lange celstraffen veroordeeld. Een Nobelprijs zou voor deze vijf meer dan terecht zijn. Hun activiteiten beantwoorden perfect aan wat Nobel voor ogen had. Wie kan je beter belonen dan iemand die zijn leven in de weegschaal legt om terroristische aanslagen te vermijden. Hen de prijs toekennen, zou meteen ook de dubbele moraal van de war on terror blootleggen. Gesteund door een wereldwijde campagne, waaronder Nobelprijswinnaars, werden ze voorgedragen voor de Nobelprijs. Ze werden echter door het comité niet in de shortlist opgenomen, omdat het om gevangenen ging en deze niet in aanmerking komen voor de Nobelprijs.

Charta 77 draagt Charta 08 voor

Nog dit, op die shortlijst stond in 1938 Hitler en in 2002 de oorlogspresident George W. Bush en oorlogspremier Tony Blair. Een andere oorlogsheld die de prijs ontvangen heeft, is Henry Kissinger. Hij zorgde o.a. voor zware bombardementen in Noord-Vietnam en escalatie van de oorlogsinspanningen in de regio.(5)

De internationale context

Het comité zegt onafhankelijk te zijn, maar, zo merkt de Financial Times op, men kan er niet naast kijken dat “de prijs op een moment komt van toenemende ongerustheid in veel hoofdsteden op de manier waarop China, nu de tweede grootste economie, probeert zijn invloed uit te breiden”.(6) De combinatie van aangehouden uitzonderlijk hoge groei en een grote bevolking doen de wereldverhoudingen kantelen. Dat is zowel het geval voor China als voor India, maar in deze loopt China (voorlopig) meer in de kijker omdat zijn BNP ongeveer driemaal zo groot is als dat van India. Enkele cijfers illustreren de kantelende verhoudingen zeer goed als je de evolutie van de nummers een en twee van de wereld met elkaar vergelijkt. In 1950 bedroeg het aandeel van de VS nog 45 % van het totale wereldproduct, nu is dat nog maar 25 %. In 1992 was de VS-economie elf maal groter dan de Chinese, vijftien jaar later is dat nog iets meer dan vier maal.(7) Voor het eerst in de moderne geschiedenis zullen landen uit het Zuiden invloed hebben op het wereldgebeuren. De monopoliepositie die het Noorden de laatste vijfhonderd jaar heeft gekend, loopt stilaan ten einde. Dat maakt het establishment van die landen zenuwachtig.

Die zenuwachtigheid verklaart meteen ook waarom de reacties in het Westen eerder aan de voorzichtige kant waren. Die vaststelling was de inzet van een interview die van me afgenomen werd op Radio 1. Daarin gaf ik aan dat de toekenning van de prijs eigenlijk ongelegen komt.(8) De voorbije financiële crisis heeft lelijk huis gehouden in de economieën van de Westerse landen. Voor de heropleving van de wereldeconomie wordt vooral op China gerekend. China is overigens de grootste kredietverlener van de VS en is voor heel wat landen de belangrijkste handelspartner. Ook wil men China ertoe bewegen om zijn munt op te waarderen. Daarnaast heeft men Beijing ook nodig in enkele belangrijke dossiers zoals dat van Iran en van Noord-Korea. Het is dan ook onverstandig Beijing op dit moment al te hard voor het hoofd te stoten.

Bovendien heeft men ondervonden dat een frontale aanpak t.a.v. China niet werkt en integendeel een averechts effect heeft. Dat heeft te maken met het gegeven dat gezichtsverlies zowat het ergste is wat je een Chinees kan aandoen. Je kan kritiek geven en Chinezen staan er voor open, maar dat doe je niet openlijk, want dan klappen ze dicht. In de aanloop van de Olympische Spelen was er een ware haatcampagne tegen het land. Als het de bedoeling was om meer openheid in de Chinese samenleving te creëren, dan is dat grondig mislukt. Het effect was namelijk dat de rangen zich sloten en dat China zich naar binnen en naar buiten harder ging opstellen. Dat zou nu ook wel eens opnieuw het geval kunnen zijn. Premier Wen heeft zich onlangs uitgesproken voor meer politieke openheid. In een interview met CNN zei hij dat de vraag “naar democratie en vrijheid niet tegen te houden is”.(9) Waarnemers gaan ervan uit dat hij dat meent. Maar de Nobelprijs zou hierbij roet in het eten kunnen strooien, omdat het koren op de molen is voor tegenstanders van meer openheid.

Democratie op zijn Chinees

Dat het democratisch gehalte van de Chinese maatschappij niet beantwoordt aan onze normen, staat buiten kijf. Laat daarover geen misverstand bestaan. Er zijn weliswaar verkiezingen op lokaal niveau en de burgers kunnen hun klachten via e-mail kenbaar maken. En zo zijn er nog wel zaken, maar veel verder dan dat gaat het niet. Toch is het nuttig enkele kanttekeningen te maken bij dit belangrijk thema.

1. Elk politiek stelsel is het resultaat van een historisch proces en is organisch gegroeid uit de concrete omstandigheden. De grondwet van de VS na de revolutie van 1776 was eerder een soevereiniteitsverklaring dan een blauwdruk van democratie, zoals wij dat nu zouden invullen. Het heeft vijftig jaar geduurd vooraleer de Noord-Amerikanen meervoudig stemrecht hadden.(10) Het huidige regime in China heeft zijn wortels in de strijd tegen de Japanse bezetting van het land, tegen de reactionaire Guomindang en tegen de verschrikkelijke miserie en achterlijkheid waarin het land was ondergedompeld. Uit die strijd is de communistische partij als leider van het land naar voor gekomen, die zich als taak heeft gesteld het land uit de onderontwikkeling te halen, de soevereiniteit ervan te vrijwaren en te streven naar een humane, socialistische samenleving. Het zijn deze taken die de krijtlijnen vastleggen waarbinnen wordt gewerkt. Binnen die grenzen is veel mogelijk, maar je wordt wel geacht binnen die grenzen te blijven. Zo worden godsdiensten of spirituele bewegingen (als de Falun Gong) getolereerd zolang zij geen politieke doelstellingen ambiëren.

2. Er is een relatief verband tussen de graad van economische en sociale ontwikkeling aan de ene kant en de graad van politieke openheid aan de andere kant. Neem de lijst van de landen gerangschikt volgens de Human Development Index (HDI) van de VN. Hoe hoger de HDI, hoe groter de kans op politieke openheid en vice versa. Naarmate landen ‘zich ontwikkelen’ zie je dan ook een evolutie in de richting van meer politieke openheid. China is precies een land dat een snelle evolutie doormaakt, zowel op economisch als sociaal vlak. En als je wat afstand neemt, zie je ook dat het op politiek vlak aan het wijzigen is. The Economist, die je allesbehalve kan beschuldigen een China lover te zijn, zegt daarover: “De Chinese bevolking is veel vrijer dan 30, 20 of zelfs 10 jaar geleden. De partij heeft zich uit belangrijke domeinen van het leven teruggetrokken en de relatieve welvaart heeft de horizons verbreed”.(11)

3. Dat wil daarom niet zeggen dat China in de richting van ons politiek stelsel evolueert of zal evolueren. De Chinese samenleving heeft een millenniumoude traditie. Die traditie weegt heel sterk door en verschilt grondig van de onze, vooral op het vlak van de plaats van het individu en het mandaat van een regering. Bij ons zijn individuele rechten onvervreemdbaar en krijgt een politieke overheid zijn mandaat van de onderdanen, door verkiezingen. Die overheid is voor zijn acties permanent verantwoording verschuldigd (via parlement) en drukkingsgroepen hebben hun plaats om de koers van een regering te laten bijsturen indien nodig. In de Chinese traditie heeft de regering een zogenaamd ‘mandaat van de hemel’. Zij moet niet constant verantwoording afleggen. De onderdanen moeten dan ook niet constant hun kritiek uiten of proberen het beleid bij te sturen. Dat alles op voorwaarde echter dat die regering goed functioneert en zich bekommert om de onderdanen. Indien ze het bruin bakt, dan verliest ze het hemels mandaat en dan hebben de onderdanen het recht en zelfs plicht om de regering omver te werpen.(12)

4. Chinezen denken pragmatisch. Ze kijken vooral of iets al dan niet ‘werkt’, dat is een belangrijk criterium, zo niet het belangrijkste. Voor hen zijn eenheid, ontwikkeling en soevereiniteit (geen inmenging van buitenaf) belangrijker dan individuele mensenrechten of parlementaire democratie. Hun politiek systeem, waarin de communistische partij de ruggengraat vormt, heeft voor hen in elk geval bewezen dat het zeer gunstig was voor de ontwikkeling van het land. De laatste dertig jaar werd een half miljard mensen uit de armoede geheven. Voor een vijfde van de wereldbevolking werd de honger zo goed als uitgeroeid. De laatste dertig jaar waren op politiek vlak vrij stabiel, ondanks de grote etnische diversiteit en bijbehorende spanningen. Het land kende geen staatsgrepen, geen guerrillagroepen die hele stukken van het land bezetten, of burgeroorlogen, realiteiten waarmee de meeste buurlanden geconfronteerd worden. Het is daarom niet te verwonderen dat een toenemend aantal landen uit het Zuiden met bewondering kijkt naar China en de Washington Consensus ruilt voor de zogenaamde Beijing Consensus.(13)

5. Een ander belangrijk aspect is de schaal en diversiteit van het land. China is een land met de afmetingen van een continent: driehonderdvijftien maal groter dan België, evenveel inwoners als West-Europa, Oost-Europa, de Arabische landen, Rusland en Centraal-Azië samen. Er zijn zesenvijftig etnische groepen, meerdere filosofieën en religies, en er bestaan zeer grote verschillen in levensstandaard. Deze gigantische proporties en verschillen vormen meteen een van de grootste uitdagingen van het land, zo niet de belangrijkste. Als je het vertaalt naar de Europese situatie, dan zou dat betekenen dat Egypte of Kirgizië vanuit Brussel moeten bestuurd worden. Daarbij moet je in het achterhoofd houden dat het democratisch gehalte op de Europese schaal veel kleiner is dan op nationale schaal. Zo ligt de beslissingsmacht bijna uitsluitend bij de Europese Commissie en de Europese Raad, en heeft het Europese parlement nauwelijks iets in de pap brokken. Dat het land, gezien de proporties, de zeer grote verschillen tussen de regio’s en de gigantische uitdagingen, toch nog regeerbaar blijft, is grotendeels te danken aan de sterke aanwezigheid van de communistische partij in alle geledingen van de maatschappij. Het alternatief is anarchie en chaos voor een vijfde van de wereldbevolking.

6. Het is geen kwestie van alles of niets. Veel commentatoren spreken over China alsof er daar geen vrijheid of geen democratie is, terwijl dat hier bij ons wel het geval is. Daar nul procent en hier honderd procent, zo lijkt het wel. Het is iets complexer. Ja er is hier wellicht meer vrijheid, maar vooral ook de illusie ervan. Ik citeer hier graag de dichter Frank Albers die dit schitterende verwoordde in een brief gericht aan Liu Xiaobo: ‘Wij mogen namelijk schrijven wat we willen, daar kunt u dan weer alleen maar van dromen, maar wat wij ook schrijven, hoe puntig, helder, hard, beargumenteerd en juist onze kritiek op onze machthebbers ook mag zijn, onze geschriften halen geen mallemoer uit. Opiniestukken, pamfletten, petities, manifesten, charta’s: zij vallen als rotjes in zee. Wij koesteren het recht op vrije meningsuiting, maar dat recht is soms ook een open gevangenis. Wij vliegen niet naar een werkkamp, wij mogen rustig doorfulmineren achter tralies van onverschilligheid.’(14)

Op vlak van persvrijheid valt inderdaad over China heel wat op te merken. Maar laten we toch ook eens kijken naar de ergste vorm van het aan banden leggen van de pers: de fysische liquidatie van journalisten. Sinds kort wordt dat cijfer berekend door een onafhankelijk instituut met zetel in Brussel. Hiernaast zie je de score van de periode 1996-2006.(15) Deze cijfers zetten minstens aan tot enige bescheidenheid vanuit Europa.

7. In een land met een dergelijk omvang en diversiteit kan een politiek stelsel maar blijven werken in de mate dat het de steun blijft genieten van de bevolking. Een peiling van het gerenommeerde Pew Research Center van 2008 toont aan dat 86 % van de Chinezen tevreden is met de politieke leiding van het land. Een peiling van hetzelfde instituut in vijftien landen in 2006 toonde dat 81 % van de Chinezen tevreden is met de gang van zaken in zijn land tegenover 31 % in India, 29 % in de VS en Duitsland, en 20 % in Frankrijk.(16) De politieke leiding van China kan in elk geval rekenen op een legitimiteit die beduidend hoger is dan in de meeste Westerse landen. Ook dat kan ons misschien aanzetten tot wat minder betweterigheid en meer bescheidenheid.

Noten

(1) Wat Afrika betreft, zie Rozoff R., ‘AFRICOM: The Pentagon’s First Direct Military Intervention In Africa’, http://www.globalresearch.ca/index.php?context=va&aid=14900. Voor Azië: Rozoff R., ‘U.S. Marshals Military Might To Challenge Asian Century’, http://www.globalresearch.ca/index.php?context=va&aid=20724. Voor Latijns-Amerika: Vandaele J. & Vandepitte M., Wat doet China in Afrika en Latijns-Amerika?, http://www.mo.be/fileadmin/pdf/MO-paper47_china.pdf.

(2) Walsh K, ‘United States Involvement in the Coup in Honduras’, http://dissidentvoice.org/2009/08/united-states-involvement-in-the-coup-in-honduras/; http://www.dewereldmorgen.be/artikels/2010/10/04/ecuador-kroniek-van-een-aangekondigde-staatsgreep.

(3) http://en.wikipedia.org/wiki/Norwegian_Nobel_Committee#cite_note-excerpt-1.

(4) In een artikel gaat hij tekeer tegen de Franse regering die zich verzet tegen de oorlog en huldigt hij de houding van Washington. http://www.observechina.net/info/artshow.asp?ID=21230. In een ander artikel neemt hij stelling tegen presidentskandidaat John Kerry omwille van zijn slappe houding t.a.v. de oorlog tegen Irak en neemt hij het op voor George W. Bush. http://www.observechina.net/info/artshow.asp?ID=33140. In een derde artikel prijst hij de gevallen mariniers als ‘martelaren’, ‘zij stierven voor de reconstructie van een vrij Irak’. http://www.boxun.com/hero/liuxb/255_1.shtml.

(5) Tariq A., ‘The ignoble Nobel’, http://www.guardian.co.uk/world/2002/dec/07/usa.comment; http://nl.wikipedia.org/wiki/Henry_Kissinger.

(6) Financial Times, 9-10/10/2010, p. 1.

(7) Kennedy P., De wisselkoers van de macht, Utrecht 1989, p. 410; UNDP, Rapport Mondial sur le Développement Humain 1995, Parijs 1995, p. 214 en 233 ; UNDP, Human Development Report 2009, Washington 2009, p. 195, 196 en 198.

(8) Te beluisteren op http://www.youtube.com/watch?v=G7tRLN1bGAI.

(9) http://archives.cnn.com/TRANSCRIPTS/1010/03/fzgps.01.html.

(10) Van de Voorde H., e.a., Supermachten. Verenigde Staten van Amerika, BRT Instructieve Omroep 1985, p. 43v; Vis J., Politiek en democratie. Een inleiding, Groningen 1988 p. 146v.

(11) The Economist 2 augustus 2008, p. 11.

(12) Dat wordt heel goed beschreven in Jacques M., When China Rules the World. The Rise of the Middle Kingdom and the End of the Western World, Londen 2009.

(13) Halper S., The Beijing consensus: how China’s authoritarian model will dominate the twenty-first century, New York 2010.

(14) http://frankalbers.blogspot.com/2010/10/waarde-liu-xiaobo.html.

(15) International News Safety Institute, Killing the messenger, Brussel, maart 2007, p. 60-1. Te bekijken op www.newssafety.com. In Europa telden respectievelijk Duitsland 6, Spanje 5, het Verenigd Koninkrijk, Nederland, Frankrijk, Italië, Cyprus, Kroatië en Roemenië 2 vermoordde journalisten in die periode.

(16) De peiling van 2008: http://pewglobal.org/2008/12/18/global-public-opinion-in-the-bush-years-2001-2008/. De andere scores van 2006: Egypte 55%; Jordanië 53%; Spanje 50%, Turkije 40%, Pakistan 35%, India 32%, Groot-Brittannië 35%, Rusland 32%, Japan 27%, Indonesië 26% en Nigeria 7%. Pew Research Center, No Global Warming Alarm in the U.S., China. America’s image slips, but allies share U.S. concerns over Iran, Hamas, 15-Nation Pew Global Attitudes Survey, Washington 13 juni 2006, p. 5, http://pewglobal.org/reports/pdf/252.pdf.

Waarvoor pleit Charta 08, waarvan Liu de geestelijke vader is?

Charta 08 stelt zonder omwegen: “China heeft wel een grondwet, maar geen wettige regering”.

protest in Hongkong

Charta 08 streeft naar de volledige invoering van het wilde kapitalisme. Punt 14 van de concrete voorstellen vraagt de volledige privatisering van de economie en de volledige privatisering van de landbouwgronden. En punt 15 vraagt “de hervorming van het eigendomssysteem teneinde naar een sterkere concurrentie op de markt te gaan”.

Punt 18 wil van China een losse federale staat maken Dit zet de deur open voor Tibetaanse en Oeigoerse separatisten om in eigen regio een ander politiek systeem in te voeren of zich in een volgende fase volledig af te scheiden.

De  meeste andere concrete voorstellen kan men samenvatten in één zin: kopieer het westers liberaal parlementair systeem.

En ja, er zijn de punten die Vuylsteke toelaten selectief te lezen: punt 8 pleit voor het platteland, punt 16 voor de sociale zekerheid en punt 17 voor het leefmilieu.

In het besluit stelt Charta 08 dat het niet bij woorden alleen zal blijven: ”We maken de radicalisering mee van diegenen die geen macht hebben in de maatschappij, … . Deze groepen worden steeds militanter en openen de mogelijkheid voor een gewelddadig conflict dat rampzalig kan worden. De neergang van het huidige systeem is zo ver gevorderd dat verandering geen simpele keuzemogelijkheid meer is”.

update: Op radio 1 hoorden we een interessant interview met Mark Vandepitte , auteur van ‘Made in China’, over de reacties op de  toekenning van de Nobelprijs.

Wie is Liu Xiaobo, de nieuwe Nobelprijswinnaar voor de vrede?

Liu is een dissident die op een consequente manier het Chinese socialisme verwerpt en opkomt voor een van het Westen gekopieerd politiek en economisch systeem.  Hij doet dat niet alleen in woord, maar ook in daad. Sinds 1989 is hij betrokken bij verschillende pogingen om in China een regimewijziging tot stand te brengen. Hij behoort bij het kransje topdissidenten van China. 

Na zijn doctoraat in de letteren in Beijing in 1988 vertrekt Liu naar Noorwegen en verder naar de VS, waar hij lesgeeft aan de universiteit. Daar werkt hij samen met de ‘Democratische Liga van China’, een op dat moment door Taiwan ondersteunde anticommunistische beweging.  Bij het begin van de protesten in Beijing in 1989 laat hij zijn lessen vallen en keert hij terug naar China. Zijn doeleinden verwoordt hij het duidelijkst in mei in een artikel verschenen in Hongkong; volgens hem moeten er vier dingen vervangen worden: “De autocratie van één partij door de samenwerking tussen meerdere partijen; publieke eigendom en planeconomie door privé-eigendom en markteconomie; de eenheidsideologie door de vrijheid van meningsuiting en de traditionele Chinese cultuur door de moderne (westerse)”. 

In de gebeurtenissen van Tiananmen speelt Liu een belangrijke rol op de achtergrond. Hij voert propaganda in intellectuele middens, helpt anticommunistische organisaties opzetten en probeert de protesten te sturen in de richting van het omverwerpen van het regime. De Chinese regering noemt hem achteraf dan ook ‘de zwarte hand’ achter de protesten. Volgens het tijdschrift Beijing Review zou hij twee dagen voor de gebeurtenissen op Tiananmen verklaard hebben: “We moeten de gewapende strijd onder het volk organiseren”, maar Westerse bronnen beweren dat hij de studenten juist aanspoorde tot kalmte. Liu wordt opgepakt voor contrarevolutionaire propaganda en wordt beschouwd als een oproerkraaier. Hij zit anderhalf jaar in de gevangenis. 

In 1996 lanceert Liu het ‘Dubbel-tien manifest’ waarin hij oproept het machtsmonopolie van de CPC te doorbreken; ‘dubbel-tien’ verwijst naar de tiende oktober, nationale feestdag van de ‘Republiek China’ op Taiwan. Liu krijgt drie jaar heropvoeding door arbeid wegens verstoren van de openbare orde. 

Liu mengt zich nadien regelmatig in debatten over zaken die de publiek opinie beroeren (SARS, schandaal rond dwangarbeid voor kinderen, afhandeling van natuurrampen). Systematisch grijpt hij problemen en fouten aan om te stellen dat  de oorzaak van de verkeerde aanpak de dominerende positie van de CPC is. Telkens is de uiteindelijke oplossing waarop hij aanstuurt dat de hoogste leiders ontslag nemen en dat de partij een stap opzijzet. Hij beweert dat de CPC niets goeds heeft verwezenlijkt en dat ze niet kan vooruitgaan.  

In 2008 wordt dan Charta 08 gelanceerd. Het manifest roept niet alleen op tot ‘meer democratie’ maar ook impliciet tot het afschaffen van het socialisme. Enkele honderden personaliteiten ondertekenen het manifest; wel trekken velen zich terug wanneer ze door de overheid geïnterpelleerd worden. De CPC stelt tegenover het initiatief dat ze wel degelijk in de praktijk de politieke democratisering aanpakt maar met totaal andere prioriteiten en in een tempo dat aangepast is aan de situatie van het enorme derdewereldland China. Liu wordt aanzien als het brein achter Charta 08 en als enige wordt hij veroordeeld tot 11 jaar gevangenis wegens het ondermijnen van het staatsgezag. 

Men kan uiteraard bedenkingen formuleren bij de harde manier waarop de Chinese regering iemand aanpakt die consequent zijn afwijkende overtuiging doordrijft en daardoor een stoorzender is voor de gekozen ontwikkelingsstrategie. 

Vandaag kan men echter niet anders dan zich afvragen wat Liu Xiaobo te maken heeft met de wereldvrede. Hoe brengt het tegenwerken van de socialistische ontwikkeling van China de wereldvrede dichterbij? Het Nobelprijscomité heeft met de toekenning van de prijs een politieke keuze gemaakt die weinig met vrede te maken heeft. 

Het comité dat de prijs toekent, is in principe onafhankelijk, maar weerspiegelt wel de politieke verhoudingen in het Noorse parlement dat de leden aanduidt. China heeft dan ook Noorwegen gewaarschuwd dat deze keuze de betrekkingen tussen beide landen schade kan toebrengen.

Meer informatie over alle dissidenten in China sinds de jaren ’80, zie http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Chinese_dissidents#Detained_and_jailed_people. Daaruit blijkt dat momenteel 8 dissidenten in de gevangenis zitten. Liu Xiaobo is diegene met de langste straf. Een twintigtal dissidenten is intussen vrijgelaten en twintig anderen zijn gevlucht en riskeren arrestatie bij terugkeer. Ongeveer vijftig personen mogen niet meer terugkeren naar China of hebben een onduidelijk statuut.