Het Hooggerechtshof van de provincie Zhejiang heeft het doodsvonnis tegen  zakenvrouw Wu Ying wegens grootschalige afzetterij met illegaal verzamelde spaarcenten bevestigd. Wu bedroog haar klanten voor honderden miljoenen yuan. Afkomstig uit een boerengezin slaagde ze erin op te klimmen tot China’s zesde rijkste vrouw in 2006. Ze zou 3,6 miljard yuan in bezit gehad hebben, maar reeds in 2007 volgde de aanhouding en einde 2009 werd ze door de rechtbank van Jinhua  ter dood veroordeeld .Om een minder streng vonnis te bekomen werkte beschuldigde goed mee met het onderzoek, en gaf zij  17 officiëlen en bankdirecteuren aan, waarvan er intussen ook al enkele veroordeeld zijn. De rechtbank hield daar echter geen rekening mee want was van oordeel dat de 17 hoe dan ook zouden ontdekt zijn, ook zonder de hulp van Wu. De zaak van Wu Ying moet nu nog behandeld worden door het Opperste Gerechtshof in Beijing.

Er is hierover een brede discussie ontstaan: is de doodstraf te rechtvaardigen voor zuiver economische misdrijven? Tegenstanders zeggen dat men iemand’s leven niet mag afnemen voor misdaden die niet tegen het leven van iemand gericht waren. Maar voorstanders wijzen erop dat dergelijke fraudezaken grote schade toebrengen aan de Chinese maatschappij, dat vele mensen hun spaarcenten kwijtspeelden en dat er weinig te herstellen valt.  Meestal is de publieke opinie overwegend voor de doodstraf; dat bleek uit debatten rond de zaak van een student die een ongeval met vluchtmisdrijf pleegde en daarna een jonge moeder doodstak om de zaak te verbergen; een ander voorbeeld van doodstraf waar het publiek vierkant achter stond was die van een verkrachter die daarna zijn jonge slachtoffer en haar drie jaar oude broertje vermoordde. In het geval van Wu Ying speelt haar jeugdige leeftijd –ze is nu pas 31- allicht in haar voordeel. De voormalige vice-burgemeester van Hangzhou die in 2011 de doodstraf kreeg wegens corruptie, kon op niet veel tegenstanders van de doodstraf rekenen.

Naast het opleven van de discussie over de doodstraf stelt de zaak ook de vraag naar de onafhankelijkheid van de justitie. Het gerecht is in China geen ‘derde macht’, zoals bij ons, maar hangt af van het parlement dat de rechters benoemt en beoordeelt.Maar in hoeverre moet het gerecht rekening houden met de publieke opinie? 
Tenslotte is er ook discussie over het illegaal verzamelen van spaargeld. Sommigen pleiten ervoor het verzamelen van spaargelden door partikulieren in plaats van door banken niet langer als misdrijf te beschouwen. Anderen willen dat officiële banken gemakkelijker leningen verstrekken aan KMO’s en zo de partikuliere uitleners het gras voor de voeten maaien. En in Anyang betoogden op 1 januari 30.000 mensen voor strengere maatregelen nadat een illegaal fondsenverzamelaar naar verluidt met 40 miljard yuan spoorloos verdween .

Tijdens het Chinese keizerrijk en later de Guomindang dictatuur en de Japanse bezetting bestond er niet veel aan Chinese wetgeving. Gedurende de radicale periode ten tijde van Mao al evenmin, want ‘het volk’ stelde de regels. Het opstellen van een volledig systeem van formele wetten begon eigenlijk pas na 1978 en werd extra belangrijk toen de maatschappij als gevolge van economische hervormingen en vooruitgang steeds complexer werd.

Eind augustus 2011 had de Chinese wetgever 240 effectieve wetten uitgevaardigd, een Grondwet, 706 bestuurlijke regelingen en 8600 lokale regelgevingen, aldus het witboek. Dit uitbouwen van een socialistische rechtsstaat is een fundamenteel beginsel voor de Communistische partij. Volgens het Witboek gaat het om een organische integratie van Grondwet, burgerlijk-en handelsrecht, bestuurlijke -, economische, sociale, strafrechtelijke wetten en voorts nog diverse procedure wetten betreffende betwistingen. Volgens het Witboek is het systeem nu relatief compleet zodat de mensenrechten beschermd worden. Er is wetgeving over het milieu en ter bescherming van de zgn. “intellectuele rechten”. Na de toetreding tot de WTO werd ook het systeem van buitenlandse handel meer wettelijk geperfectioneerd. Eind augustus had China 18 sociale wetten uitgevaardigd en deze gaan van arbeidsverhoudingen, sociale zekerheid, sociaal welzijn tot de bescherming van de rechten en belangen van speciale groepen.

Hoewel het systeem in grote lijnen vastligt, toch blijft de taak dat de wetten strikter moeten nageleefd worden en de overtreders beter bestraft. Het land belooft ook verder de sociale en culturele wetten te zullen verfijnen waarbij het principe geldt “de mensen eerst”. Ook betreffende de wetten over milieubehoud, energiebesparing en deze die moeten leiden tot meer innovatie wordt nog verbetering beloofd. Het Witboek belooft dat in de toekomst het publiek meer rechtstreeks zal betrokken worden bij het tot stand komen van wetgeving: bv door hearings of het door vragen naar opmerkingen.

Westerse persorganen melden dat bij de voorstelling van het Witboek de ambtenaren met tegenzin antwoord gaven op dissidentenvragen met betrekking tot advocaat Chen Guangcheng en de vrouw van Nobelprijswinnaar Liu Xiaobo, Liu Xia. Ook het recente incident met de verongelukte kleuter Yue Yue toont aan dat de wetgeving misschien wel al vrij volledig is, maar nog moet bijgewerkt worden.

Volledige tekst (Engels)

Lees ook Commentaarstuk over Chinese rechtsstaat

.

Op de dood van YueYue en vooral op de omstandigheden waarin het kindje omkwam werd en wordt emotioneel gereageerd. Dat is logisch en om een aantal redenen positief: het zet de mensen aan het denken over hun maatschappij en het zet aan tot het zoeken naar oplossingen. Het is daarnaast inderdaad een teken, zoals een commentator schreef, dat de meeste Chinezen beschikken over een normaal en gezond gevoel van mededogen. Natuurlijk wordt de tragische gebeurtenis aangegrepen door personen die uit elk voorval munt willen slaan om het politieke of het juridische systeem aan te vallen, maar dat is een minderheid. Een grote groep van burgers gaat niet verder dan het emotionele. Je verstand op nul zetten en je overgeven aan een massale stroom van afschuw en niets anders dan dat, leidt tot die andere bekende gevoelens: wanhoop en machteloosheid, een verschijnsel dat we in de door de media beheerste westerse maatschappij al goed kennen, wanneer ook hier afschuwelijke daden worden begaan, met name die waar kinderen het slachtoffer van zijn. Het is daarom niet slecht dat er ook twee stromingen zijn van mensen die een rationele zoektocht naar oplossingen aanmoedigen: de wetgevende en de culturele.

Recht spreken en het recht aanpassen

Wat die eerste route aangaat, is er uiteraard het politionele en juridische aspect van de zaak. De politie heeft de feiten zelf en de video-opnames onderzocht. Afgelopen woensdag werd er ook een reconstructie georganiseerd op de plek van de misdaad. De twee bestuurders die het meisje hebben geraakt worden opgespoord en zouden volgens sommige bronnen al ingerekend zijn. De politie wil vooralsnog niet zeggen of de aanklacht er een zal zijn voor moord of voor een verkeersovertreding met dodelijke afloop. De strafmaat loopt sterk uiteen: maximum 7 jaar voor een verkeersovertreding, terwijl de maximumstraf voor moord de doodstraf is. De daders hebben recht op een eerlijk proces, maar in deze situatie brengt de media-aandacht de kans daarop misschien enigszins in gevaar. Het is ook om dit soort effecten te vermijden dat de overheid de media wil matigen (niet enkel om zaken in de doofpot te stoppen, wat zoals de Chinezen zelf toegeven, ook gebeurt).
Daarnaast  zijn er zoals bekend voorstellen gedaan om de wetgeving aan te passen: beloningen voor wie zich over zijn medemens ontfermt en een strafbepaling instellen voor schuldig verzuim. De sociaal-juridische dienst van de universiteit van Beijing heeft aangekondigd dat hij studenten rechtsbijstand zal geven mochten zij door personen die ze hebben geholpen, juist worden aangeklaagd. Middelbare scholen en andere universiteiten hebben die belofte ook onderschreven en leggen er de nadruk op dat ze bij hun studenten een houding van hulpvaardigheid beslist aanmoedigen. Sommige academici wijzen erop dat het niet bij rechtskundige bijstand moet blijven, maar dat studenten zich ook financieel beschermd moeten weten door de instellingen van hun school.

Cultuur

Wat het culturele spoor betreft, zijn lokale media en jeugdorganisaties met campagnes gestart onder het motto: ‘wijs  onverschilligheid af en geef naastenliefde een kans’. Dat is nog redelijk emotioneel getint, maar er komt een serie projecten bij om de hulp aan minderbedeelden te bevorderen en in Foshan zullen er organisaties ontstaan voor wederzijdse hulp in de wijken. De echo’s van het tragische incident en de maatschappelijke weerklank die het heeft gevonden zijn verder te vinden in het programma voor culturele ontwikkeling dat de CPC onlangs heeft opgesteld en in de nabespreking ervan. De  plenaire vergadering waaraan 365 topkaders hebben deelgenomen heeft opgeroepen om de focus te verleggen van de economische bloei naar een aanpak van de leegte die het succes ook heeft achtergelaten. Uit het communiqué blijkt dat het niet alleen gaat om een esthetische leegte. De definitie van cultuur omvat naast kunst en cultuuruitingen ook morele waarden: de teksten roepen op om het morele verval tegen te gaan. Opmerkelijk zijn de  aanwijzingen dat er in de marge hiervan een discussie gaande is over hoe traditioneel en hoe specifiek Chinees die ‘morele herbewapening’ moet zijn. Het CPC-communiqué stelt dat de culturele hervomingen de ‘kernwaarden van het socialisme’ moeten bevorderen en noemt die socialistische waarden het hart en de ziel van de campagne om China welvarend te maken. Professoren laten een nieuwe roep klinken om het confucianisme te herwaarderen en daarmee deugdzaamheid en een hoogstaande moraal te cultiveren. De pr-afdeling van het centraal comité van de CPC (de vroegere propagandadienst) antwoordt hierop dat China wil leren van andere culturen en buitenlandse filosofieën. Ze stelt zelfs dat levenskracht van de Chinese beschaving voortkomt uit openheid en de wil om te leren van wereldbeschouwingen uit andere landen en continenten (en noemt als voorbeelden het boeddhisme, de Arabische en Perzische cultuur). Daarbij waarschuwt de pr-afdeling dat het politieke systeem, de sociale gebruiken en de culturele onafhankelijkheid behouden moeten blijven. Ook de materiële basis blijft uiteraard behouden: zonder economische ontwikkeling en hervorming is er geen culturele of morele vernieuwing mogelijk.

Het lijkt erop dat de dood van YueYue een van die vele leermomenten die de Chinese maatschappij doormaakt en waar ze door het maatschappelijk debat  zin aan probeert te geven.

Bronnen: SCMP, China Daily

Een kleuter werd op 13 oktober aangereden door een bestelwagen die vluchtmisdrijf pleegde. Maar liefst 18 voorbijgangers lieten het zwaargewonde kind hulpeloos liggen. Het werd zelfs overreden door een tweede bestelwagen  die eveneens vluchtmisdrijf pleegde. De zaak kwam in de openbaarheid omdat alles door een bewakingscamera gefilmd was; de locale tv toonde de beelden en ze werden op Youku, (de Chinese YouTube) geplaatst. De voorbijgangers die geïdentificeerd werden verdedigen zich met het manifest valse argument dat ze niets gezien hadden. Alleen een vrouw die met haar kleinkind passeerde bekende en betuigde haar spijt; ze weet haar gedrag gedeeltelijk aan paniek.

De twee chauffeurs die vluchtmisdrijf pleegden zijn aangehouden, maar het  niet verlenen van hulp aan personen in nood door de voorbijgangers is geen misdaad volgens de Chinese wet, in tegenstelling tot die in Europa; de wet beschermt evenmin vrijwillige hulpverleners tegenover beschuldigingen achteraf, in tegenstelling tot de VS. In 2001 hebben 32 volksvertegenwoordigers al gepleit voor een aanpassing van de wet.

De Partijleiding van de provincie heeft op Weibo (de Chinese Twitter) een oproep gelanceerd om op te houden met de onverschilligheid naar personen in moeilijkheden, en een vraag hoe  men best de wet kan aanpassen om mensen die hulp bieden te beschermen. Het is namelijk al enkele keren gebeurd dat mensen die hulp verleenden achteraf door het slachtoffer als dader of verantwoordelijke werden aangewezen en schadevergoeding moesten betalen. Ook die gevallen zijn in China druk besproken en gebruikt als argument om geen hulp te bieden. Zo werd in 2006 een jonge man veroordeeld tot een zware boete nadat hij een oude vrouw geholpen had die gevallen was; de vrouw beschuldigde hem ervan haar omver geduwd te hebben; de rechter oordeelde dat hij wel schuldig moest zijn, want welk motief anders dan schuldbewustzijn had hem er toe gebracht hulp te verlenen?

Bij een enquête van Global Times naar aanleiding van dit incident antwoordde 88% van de deelnemers dat ze in geval van nood hulp zouden verlenen, maar de realiteit ziet er in dit geval net omgekeerd uit: 95% bood geen hulp. Begin September haalde al een andere geval de nationale pers: een 88-jarige man in Hubei viel in een drukke straat op zijn gezicht en bleef anderhalf uur zonder hulp liggen tot hij stikte in zijn eigen bloed. In dit laatste geval zou men misschien kunnen spreken van het ook bij ons bekende ‘omstaander effect’: hoe meer mensen getuigen zijn van een ongeluk, hoe minder kans dat er iemand helpt.

Maar op het internet wordt in het huidige geval via vele duizenden reacties gediscussieerd over de morele kant van de zaak: ‘Hoe zijn we zo wreed en harteloos kunnen worden?’ De gebrekkige wet verklaart niet alles. Sommigen, inclusief het officiële persagentschap Xinhua, wijzen naar de cultus van het geld zoals die zich sinds dertig jaar verspreid heeft; geldzucht  laat geen ruimte voor menselijke sympathie of hoogstaande moraal. China heeft een sociaal klimaat waarin apathie en zelfzucht kunnen woekeren.

Daarbij wordt ook nogal eens het verhaal bovengehaald van Wu Tianhao, een arme leerling in het hoger middelbaar in Changchun: in September, na een ruzie tijdens het basketballen, werd hij aangevallen door een gewapende bende huurlingen in opdracht van de rijke ouders van een medeleerling; Wu overleefde het niet. Er zijn rijken die  moraliteit aan hun laars lappen en hun voorbeeld ondermijnt de hele maatschappij; het is tijd om het dichten van de kloof tussen arm en rijk, niet alleen in inkomen maar ook in rechten, ernstig aan te pakken.

In het oude China telde een mensenleven, zeker dat van een arme of een vrouw, voor niet veel. Gedurende het 27-jarig bestuur door Mao werd daar radicaal tegen ingegaan. Emancipatie van vrouwen en de gewone man was prioritair, solidariteit werd doorgetrokken tot in een absurd egalitarisme. Deng Xiaoping gaf vanaf 1978 de prioriteit aan economische ontwikkeling boven solidariteit, vandaar zijn leuze: ‘Laat sommigen eerst rijk worden’. Anno 2011 is China overgegaan van een arm land naar een land met laag middelmatig inkomen. In dat rijker wordend land dat zich nog steeds socialistisch noemt, stellen incidenten zoals dit met de kleuter in Foshan op een brutale manier opnieuw de vraag naar de basiswaarden van de maatschappij.

Het permanent comité van het Nationaal Volkscongres komt elke twee maand een week bijeen. De goedkeuring van het nieuwe wetsontwerp zal naar verwacht verschillende lezingen door het comité en het voltallige parlement vergen. De laatste herziening van de wet van 1979 gebeurde 15 jaar geleden. Nu gaat men van 225 artikels naar 285 en er zijn 99 amendementen, ongeveer een kwart van de tekst is nieuw. Het ontwerp werd nog niet aan het publiek voorgelegd voor commentaar en advies, maar Xinhua weet dat alle fasen van misdaadbestrijding aangepast worden, van aanhouding over voorhechtenis en ondervraging tot proces. Speerpunten zijn de reeds lang gewenste wijzigingen betreffende bewijsvoering, behandeling van getuigen en de rechten van de verdediging. Het huidige rechtssysteem voldoet niet meer voor een zich snel ontwikkelende maatschappij. Er moet ook een nieuw evenwicht gezocht worden tussen bestraffen van misdaden en het respect voor individuele mensenrechten. Chinese juristen storen er zich erg aan dat bekentenissen afgedwongen door marteling –wat volgens de wet verboden is maar toch gebeurt door overijverige politiemensen die onder druk staan om een zaak snel op te lossen-kunnen gebruikt worden als bewijs op een proces. Voortaan zullen dergelijke bekentenissen nietig zijn; politiemensen die martelen zullen als misdadigers vervolgd worden; en beschuldigden kunnen niet gedwongen worden iets te zeggen dat tegen hen kan gebruikt worden. Ondervragingen moeten gebeuren in officiële gevangenissen en voor ernstige misdaden moeten ze gefilmd worden; hiermee wil men vermijden dat verdachten op speciale plaatsen onder handen genomen worden tot ze bekennen. Er komt ook een artikel dat burgers verplicht te getuigen voor het gerecht, maar hen tegelijk bescherming biedt; wie weigert te getuigen kan tot 10 dagen cel krijgen; uitzonderingen zijn dichte familieleden van de beschuldigden. De gewijzigde wet sluit aan bij de Wet op de Advokaten van 2007; advokaten kunnen mits voorlegging van bepaalde documenten de verdachten ontmoeten gedurende de onderzoeksfase . Dat was al voorzien in de wijziging van 1996 doch in de praktijk was het akkoord van de ondervragers nodig. Gesprekken tussen verdachten en verdedigers mogen niet afgeluisterd worden. De procureurs krijgen een grotere bevoegdheid om de correctheid van de gevolgde procedures te controleren.

Dui Hua en Human Rights Watch , mensenrechtengroepen die erg critisch tegenover de Chinese regering staan waarschuwen echter vanuit HK tegen een nieuw artikel betreffende huisarrest: volgens dit artikel kan de politie verdachten maximum zes maand huisarrrest geven op een specifieke plaats in gevallen van bedreiging van de nationale veiligheid, terrorisme of zware corruptie. De politie moet in dit geval geen contact nemen met de familie van de verdachten, indien dat het onderzoek dreigt te hinderen. Wel is voor dit soort huisarrest de goedkeuring van een onderzoeksrechter of een veiligheidsagentschap nodig. Opposanten vrezen dat dit artikel het laten verdwijnen van dissidenten voor weken of zelfs maanden zal legaliseren.

Ook in China zelf is er discussie ontstaan over het artikel betreffende het huisarrest. China Daily laat een aantale experten aan het woord: sommigen waarschuwen voor misbruiken, anderen wijzen erop dat de wet juist beperkingen oplegt. Artikel 73 zegt dat verdachten onder huisarrest kunnen geplaatst worden op een andere plaats, indien gewoon huisarrest het onderzoek hindert; het artikel geldt echter uitsluitend voor misdaden tegen de nationale veiligheid, terrorisme of zware omkoperij. De familie van de verdachte moet binnen de 24 uur op de hoogte gebracht worden van het huisarrest en de reden, tenzij dat het onderzoek hindert. Dit laatste moet echter de uitzondering blijven. De huidige wet maakt reeds onderscheid tussen vrijheidsberoving door voorhechtenis en opsluiting enerzijds , en beperkingen op de vrijheid door huisarrest of het betalen van een borgsom. Huisarrest wordt toegepast wanneer voorhechtenis niet nodig is, en dient om te beletten dat de verdachte vlucht, afspreekt met getuigen, bewijzen vernietigt of nieuwe misdaden begaat.Sommigen vrezen dat de vernieuwde wet onvoldoende voorziet in overzicht en controle door de procureurs. De wet moet verdachten ook de kans bieden verder te werken of naar school te gaan.

Aan het parlement werd ook een rapport voorgelegd met voorgestelde maatregelen om gebouwen meer energiezuinig te maken. Eén van de voorstellen is dat bewoners van flatgebouwen voortaan verwarmingskosten zouden betalen op basis van hun gemeten verbuik. Tot 2004 was collectieve verwarming in China gratis, betaald door de overheid, en sindsdien betaalt de bewoner per m², niet op basis van verbruik. Tegen 2015 moeten de verwarmingsketels voor 400 miljoen m² gebouw vernieuwd zijn. Binnen vijf jaar moet het gemiddelde rendement van ketels 2% omhoog. Bovendien moet er 31 Gigawatt  electriciteitscapaciteit gegenereerd worden uit de restwarmte van de stookketels.  Regerings- en openbare gebouwen worden speciaal geviseerd bij de bezuinigingsmaatregelen. Op het platteland wil men focussen op energiezuinige kachels met hout of steenkool.

Belijk ook Dialogue over verandering strafwet

De onafhankelijkheid van de rechtspraak in autoritaire regimes: De ervaring van China

Randall Peerenboom, La Trobe University, Melbourne

Men gaat er dikwijls van uit dat in een autoritair regime onafhankelijke rechtspraak onmogelijk is.Maar zelfs de meest oppervlakkige blik op autoritaire regimes toont dat de wet er een veel grotere rol speelt dan men gewoonlijk aanneemt

Autoritaire regimes doen een beroep op rechtbanken voor vele redenen: om economische groei te vergemakkelijken, om de sociale orde te handhaven en om plaatselijke ambtenaren te controleren en te straffen. Of ze kunnen rechtbanken gebruiken om de relaties tussen de centrale en de lokale overheden vast te leggen, toezicht te houden op de grenzen tussen concurrerende overheidsinstellingen, om als leidend regime afstand te nemen van onpopulaire beslissingen en om de legitimiteit van het regime in buiten- of binnenland te verhogen.

Omgekeerd neemt men vaak vanzelf aan dat democratrische regimes voorstander zijn van onafhankelijke rechtspraak.  Maar toch worden vele rechtssystemen van democratieën in ontwikkeling geplaagd door een corrupt gerecht, onbekwaamheid en gebrek aan efficiëntie. Dikwijls wordt de rechterlijke macht gecontroleerd door de uitvoerende, zit ze in de greep van de politieke en economische elite, wordt ze bedreigd door de georganiseerde misdaad, en is ze onderhevig aan sociale druk van het publiek en de media.

Hoe de rechtspraak is hangt dus van ieder regime apart af, of het nu autoritair of democratisch is.

Wat China betreft kunnen generaliserende beschuldigingen over het gebrek aan een betekenisvolle onafhankelijkheid van de rechtspraak onmogelijk de veel complexere realiteit vatten. De rechtbanken behandelen er jaarlijks meer dan 8 miljoen zaken. In vele gevallen is de onafhankelijkheid van de rechtspraak geen probleem; wie er tussenkomt, of er een interventie zal zijn en wat daarvan dan het effect kan zijn verschilt ook van geval  tot geval.

We moeten ook verder kijken dan enkel naar de opvallende politieke conflicten waarbij politieke dissidenten betrokken zijn, en die zo uitdrukkelijk naar voor geschoven worden in de rapporten van mensenrechtengroepen en de Westerse media.

Uit de historische ontwikkeling van rechtssystemen in Europa, Amerika, Azië en sommige landen in Oost-Europa, Latijns-Amerika en het Midden-Oosten blijkt duidelijk dat er meer dan één pad naar de rechtsstaat loopt. De rol en de invloed van buitenlandse personen en instanties en het nabootsen of transplanteren van Euro-Amerikaanse instellingen, waarden en praktijken in ontwikkelingslanden wordt vandaag ter discussie gesteld.

Het gevaar bestaat dat een beschrijving als een voorschrift wordt voorgesteld, of dat men afwijkingen van een ‘standaardmodel’ voor het bevorderen van onafhankelijke rechtspraak gaat veroordelen.  Zo is er veel kritiek op de nieuwe regels die China heeft aangenomen -hervormingen zoals de supervisie van individuele gevallen, toewijzingscomités, een uitgebreid systeem van aanmoedigingen voor rechters, en een herbekijken van de rol van de Partijorganen in de rechtspraak. Maar er bestaan heel veel verschillende rechtssystemen en als ontwikkelingslanden zonder meer praktijken gaan copiëren die het resultaat zijn van een evolutie waar ontwikkelde landen eeuwen over hebben gedaan krijg je toch vaak genoeg een pover resultaat. De armzalige uitkomsten van hervormingen van de rechtsstaat wijzen sterk in de richting van de nood aan een meer empirische, minder ideologische aanpak bij het evalueren van juridische hervormingen in het algemeen en van kwesties als onafhankelijke rechtspraak of de rol van de Partij in de rechtspraak in het bijzonder. Onafhankelijke rechtspraak in China is veel ingewikkelder dan men dikwijls erkent. Het gedrag van de rechterlijke macht kan niet verklaard worden zonder uitvoerige beschrijvingen van de juridische conflicten, het gebrek aan middelen en de strategische interpretaties waarvoor een rechtbank binnen een bepaalde context geplaatst staat. We kunnen onze twijfels hebben over de Chinese vernieuwingen van de rechtspraak of van de gangbare praktijken, maar we beschikken niet over voldoende materiaal om een eenduidig oordeel te vellen.

Uit pogingen op verschillende plaatsen in de wereld om een onafhankelijke rechtspraak op te zettenvalt af te leiden dat het om een holistisch proces gaat. Hervormingen hebben niet enkel invloed op de rechtspraak als een instelling maar ook op het materieel recht en op het procesrecht, op het machtsevenwicht tussen verschillende overheidsinstellingen, op de heersende opvattingen en gangbare praktijken in een maatschappij. Een benadering die uitsluitend focust op de rechtspraak of zelfs op  overheidsinstellingen in het algemeen, is daarom onvoldoende

Men moet ook zien welke wettelijke hervomingen prioriteit hebben. Onafhankelijke rechtspraak moet in evenwicht zijn met de mogelijkheid om het gerecht ter verantwoording te roepen; het juiste evenwicht en de methoden, mechanismen en instellingen om dat te bereiken, hangen af van de context. Onafhankelijke rechtspraak is geen doel op zich maar een middel tot het eigenlijke doel. Zo zijn er in China ernstige meningsverschillen over de vraag hoe onafhankelijk de rechtbanken moeten zijn en of rechtbanken wel de meest geschikte plaats zijn om bepaalde soorten conflicten op te lossen.

In lage inkomenslanden zijn de dringendste problemen de zwakke instellingen en het gebrek aan middelen, maar wanneer een land het stadium van een gemiddeld inkomen bereikt worden vraagstukken van politiek-economische aard belangrijker. In China is vooral de nadruk gelegd op politiek vrij risicoloze hervormingen die gericht zijn op meer efficiëntie, rechtszekerheid en consistentie in de economische wetgeving.

Of rechtbanken het juiste forum  zijn om een bepaald soort conflicten op te lossen hangt af van het peil van economische ontwikkeling, het maatschappelijk aanzien van de rechtbank, de verhouding tussen de rechterlijke macht en andere politieke organen, plus de competentie en onkreukbaarheid van de rechters.

Rechtbanken dwingen om te oordelen over socio-economische conflicten waarvoor zij geen afdoende oplossing kunnen bieden ondermijnt juist het gezag in de rechterlijke macht. Op lange termijn is het de oplossing om dergelijke problemen al doende te leren overstijgen maar intussen zullen de rechtbanken toch nog een rol spelen, door minimumnormen op te leggen en beslissingen van administratieve en regeringsinstellingen te herzien nadat de betrokken partijen hun juridische troeven hebben uitgespeeld.

Gezien de diverse aspecten van het probleem, is er geen toverformule die plots een ‘echte’ onafhankelijke rechtspraak in China zal garanderen. Hervormingen moeten uitgewerkt worden in functie van de specifieke omstandigheden. In China is er een zekere vooruitgang op weg naar een beter gerecht met meer macht, dat in staat is een steeds bredere reeks van gevallen onafhankelijk en correct te behandelen. Niettemin zullen er in China, zoals in andere autoritaire regimes, waarschijnlijk beperkingen blijven bestaan op de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht, vooral bij politieke betwistingen die door het huidige regime gezien worden als een bedreiging voor hun gezag.

Randall Peerenboom is hoofd van het Onderzoeksproject naar de Rechtsstaat in China van de Oxford Foundation for Law, Justice and Society. Hij is Associate Fellow van het Centre for Socio-Legal Studies van de Universiteit van Oxford en Professor Recht en Management bij de La Trobe Universiteit in Melbourne.

Adres Fake Beijing (foto London Art News)

Er zijn meer gegevens bekend over de klacht tegen Ai Weiwei, die vorige woensdag vrijgelaten werd op borgtocht.

De advokaat van Ai Weiwei heeft vandaag bekendgemaakt dat de Chinese fiscus 12 miljoen yuan vordert van FAKE, het bedrijf van Ai dat officieel op naam van zijn vrouw staat. Er zou voor 5 miljoen gefraudeerd zijn en daarboven op komen 7 miljoen boetes.  Ai heeft drie dagen tijd om in beroep te gaan tegen de vordering.Waarschijnlijk zal Ai een administratief onderzoek aanvragen waaruit moet blijken of de fiscus deze bedragen terecht vordert.

De bekende kunstenaar Ai Weiwei is vorige woensdagavond op borgtocht vrijgelaten. Het is een politiebureau dat het heeft laten weten aan het persagentschap Xinhua. De politie van Beijing heeft voor dat nieuws een aantal verklaringen gegeven. Ai zou zich correct hebben opgesteld bij het toegeven van zijn misdrijven, o.a. het vernietigen van bezwarende documenten. Hij zou herhaalde malen hebben beloofd alsnog de belastingen te zullen betalen die zijn bedrijf, Beijing Fake Cultural Development Ltd, volgens het gerecht heeft ontdoken. Ook de consideratie voor zijn gezondheid zou een rol hebben gespeeld bij zijn voorlopige vrijlating. Ai Weiwei lijdt aan diabetes en heeft een hoge bloeddruk. Het onderzoek loopt verder en de kunstenaar heeft moeten beloven geen interviews te geven of verklaringen af te leggen. Ook zijn verwanten doen dat vooralsnog niet. Op berichten ter verwelkoming of uitingen van opluchting hebben zowel de aangeklaagde als zijn familie met korte bedankjes gereageerd.

Fake?

Sinds Ai Weiwei op 3 april op het vliegveld van Hong Kong werd gearresteerd hebben collega’s kunstenaars, journalisten en politici uit het buitenland, vooral het Westen, de Chinese overheid ervan beschuldigd dat ze de bekende allround kunstenaar vervolgt vanwege zijn politieke uitspraken en acties. Beijing heeft dit verontwaardigd ontkend, de critici aangemaand zich niet met de justitie van een ander land te bemoeien en de kwestie niet te politiseren. Van officiële Chinese zijde is men zeer spaarzaam met informatie over deze zaak. Speculaties in het buitenland, waar opiniemakers hooguit toegeven dat ze zelf ook niet precies weten hoe het zit, blijven dan ook voortduren. Ook nu weer, omdat het niet erg duidelijk is waarom Ai Weiwei juist nu is vrijgelaten en of de politieverklaringen kloppen. Volgens sommigen zou China met de vrijlating het bezoek willen ‘vergemakkelijken’ dat premier Wen aan Europa brengt van 24 tot 27 juni. Andere waarnemers menen dan weer dat hier een bekende tactiek wordt toegepast om dissidenten monddood te maken. Dat de aanklacht domweg terecht zou kunnen zijn, daar wil men blijkbaar geen rekening mee houden. Fake, de naam van Ai’s bedrijf, betekent vals, schijn. Voorlopig zullen zijn supporters doorgaan met ook de aanklacht fake te noemen. 

Bronnen: SCMP, VRT, Global Times

Xilin Gol

De vrachtwagenchauffeur die vorige maand willens en wetens een Mongoolse herder heeft doodgereden is ter dood veroordeeld. De bijzitter die hem niet had laten stoppen kreeg levenslang. Twee collega’s die hen hielpen vluchtmisdrijf te plegen door voor te hulp komende politiewagens de weg te blokkeren kregen gevangenisstraffen. Het proces vond plaats in de een miljoen inwoners tellende liga (zoals prefectuur) Xilin Gol. Het proces duurde zes uur. Er waren 160 aanwezigen, familie van het slachtoffer en vrienden van de beklaagden. De moord op de herder was het zwaarste incident in een reeks van conflicten tussen de herders en de werknemers van mijnmaatschappijen en die bedrijven zelf. Dit alles heeft geleid tot grote onrust in de provincie Binnen-Mongolië en tot een grondige bezinning bij alle partijen over de toekomst van de ontginningen, van de herdersmaatschappij en van de ecologie daar. De weduwe en familieleden van de herder zouden hebben gezegd dat ze tevreden zijn over de uitspraak. De veroordeelden gaan in beroep. Partijfunctionarissen hebben verklaard dat ze uit dit alles leren dat de partij ernstiger moet omgaan met de zorgen en problemen van de gewone man en dat jongeren (zoals de vrachtwagenchauffeur) meer burgerzin en kennis van de wet moet worden bijgebracht.

Bronnen: SCMP, Shanghai Daily en China Daily

Bekentenissen

De jurist ontdekte dat er maar in 19 van de 227 rechtszaken die hij onderzocht heeft getuigen werden opgeroepen en in maar 1 geval meer dan één getuige. Bijna iedereen die vervolgd wordt legt bekentenissen af. Dit draagt ertoe bij dat processen in lokale en middelgrote gerechtshoven onzorgvuldig verlopen en snel worden afgehandeld. Bijna niemand durft klacht in te dienen over mishandeling door de politie, uit angst om daardoor een zwaardere straf te krijgen. Klachten worden doorgaans genegeerd. Bekentenis leidt meestal tot veroordeling.

Politie

De rechters en aanklagers (respectievelijk 88 en 96 in getal) die anonieme interviews hebben toegestaan zeggen dat ze geen onpartijdig oordeel kunnen uitspreken omdat de politie alles bepaalt. Enkele rechters geven toe dat ze niet van de onschuld van de beklaagde uitgaan, maar dat ze geneigd zijn om iemand die door de overheid wordt aangeklaagd vanzelfsprekend als schuldig beschouwen. Twee comités onder voorzitterschap van politiemensen kunnen invloed laten gelden, niet op het proces zelf, maar wel op de uitspraak en het vonnis. De politie legt meer de nadruk op het samenstellen van de zaak tegen de beschuldigde dan op het verzamelen van bewijsmateriaal. Aan die laatste activiteit nemen soms zelfs rechters deel, die dus op dat moment verre van neutraal zijn.

Reacties

Mo Shaoping, afgestudeerd aan CASS

Er kwam al een aantal reacties. De bekende advocaat Mo Shaoping, die vaak de verdediging opneemt in ‘hopeloze rechtszaken’, heeft gezegd dat de politie op dit moment enorm veel macht heeft. Voor geheime onderzoeken en telefoontaps hebben ze geen vergunning nodig, ze kunnen verdachten tot 37 dagen lang vasthouden zonder toelating van het gerecht te moeten vragen. Een professor in de rechten die anoniem wilde blijven sprak de hoop uit dat er een en ander verandert met de revisie van de wet op procesvoering. Op het eind van het jaar staat die op de agenda, voor het eerst sinds 1996. De herziening zou gericht zijn tegen ongeldig verkregen bewijsmateriaal en de advocaten het recht geven om aanwezig te zijn bij het onderzoek, zonder risico’s. De Amerikaanse professor J. A. Cohen haalt twee aspecten naar voren uit de studie van Mc Conville. De invloed van de politie is opvallend groot en maakt misbruiken gemakkelijk. Volgens Cohen komt dat voort uit wat hij ‘de leninistische waarden en gebruiken van democratische volksdictatuur’ noemt, maar evenzeer uit de traditionele Chinese cultuur waarin verdachten en hun verdedigers op weinig sympathie en respect zouden kunnen reken en waarin guanxi, connecties hebben, zwaarder weegt dan regelgeving.

Bronnen: SCMP en www.usasialaw.org.