Corona QR-codes: Made in China

Ed Sander*

Corona QR-codes behoren tot die zaken die anderhalf jaar geleden nog werden bestempeld als ‘echt iets voor een autoritaire staat als China’. Ze zijn hier inmiddels ook normaal aan het worden. Ze geven ons na lange tijd een stuk bewegingsvrijheid terug zoals ze dat in China al binnen een maand deden en zoals ze, nu er weer een wat grotere uitbraak is in China, opnieuw worden ingezet om het virus de pas af te snijden. Ed Sander van ChinaTalk schreef er drie doorwrochte artikelen over, zonder kritische vragen uit de weg te gaan. ChinaSquare kreeg toestemming om ze over te nemen. Vandaag artikel 1, artikel 2 vind je hier. Artikel 3 staat hier.

Corona CR-codes
QRcodemaking, afbeelding door Wilfried Pohnke

Sinds kort kunnen we in Nederland gebruik maken van de CoronaCheck-app. Met deze app is het mogelijk aan te tonen, dat je recent negatief getest bent op het virus.

CoronaCheck

Binnenkort kun je er tevens mee bewijzen, dat je volledig gevaccineerd bent, of eerder besmet bent geweest. Gegevens over vaccinaties kun je dan na inloggen met DigiID laden vanuit de RIVM- of GGD-databases. Is een van deze situaties van toepassing, dan wordt er een QR-code gegenereerd bestaande uit een soort akkoordverklaring en een beperkte hoeveelheid persoonsgegevens zoals je initialen, geboortedag en -maand. Met deze QR-code zou het vervolgens mogelijk worden om toegang te krijgen tot evenementen, horecalocaties, musea, etc.. Je zou er vanaf juli binnen de Europese Unie ook eenvoudiger mee de grens over moeten kunnen (alhoewel landen nog wel additionele maatregelen, zoals testen en quarantaines kunnen instellen).

De scanner

Naast de CoronaCheck-app is er ook een CoronaCheck Scanner. Deze app stelt een gebruiker in staat om een QR-code uit de CoronaCheck-app te scannen. De scan resulteert vervolgens in een groen of een rood scherm. Groen betekent, dat de persoon achter de QR-code voldoet aan de bovengenoemde eisen. De persoonsgegevens worden dan getoond, waarna de scannende persoon deze kan controleren aan de hand van het identiteitsbewijs om zo te verifiëren dat de QR-code en het ID-bewijs bij dezelfde persoon horen. Voldoet men niet aan de vereisten, dan kleurt het scherm rood en is een groot kruis zichtbaar. Voor velen zal dit de eerste keer zijn, dat ze te maken krijgen met coronagerelateerde QR-codes, maar in China wordt een soortgelijk principe al toegepast sinds februari 2020.

Voorbeeld QR-Code en ontwerp schermen (bron: NL Ministerie van Volksgezondheid)

China’s Health Code

Vorig jaar schreef ik uitgebreid over de Health Code-app die China, met de hulp van haar internetbedrijven, in februari 2020 razendsnel introduceerde na de corona-uitbraak in Wuhan in januari. Gebruikers moesten telefoonnummer, naam en identiteitskaartnummer invoeren en opgeven waar ze de afgelopen tijd geweest waren (reishistorie), wat hun temperatuur was en of ze COVID-19-symptomen hadden. Op basis van deze reis- en gezondheidsinformatie genereerde de app een QR-code met een bepaalde kleur. Bij groen kon men gaan en staan waar men wilde, bij geel moest men 7 dagen in zelfquarantaine en bij rood zelfs 14 dagen. Volgens de autoriteiten werd de kleur bepaald door 3 factoren: de reishistorie, de tijd dat de gebruiker in een risicogebied geweest is en de relatie met potentieel besmette personen. Waar die informatie precies vandaan kwam bleef (en blijft) echter vaag.

Na eenmaal geregistreerd te zijn werd gebruikers gevraagd om op verschillende plekken hun QR-code te tonen. Zo zagen supermarkten, woongemeenschappen, scholen, openbaar vervoer, restaurants, openbare gebouwen, winkelcentra en bedrijven de kleur van de QR-code en kon op basis daarvan eventueel de toegang worden geweigerd. Naast het tonen van hun gekleurde QR-code werd burgers in sommige steden ook gevraagd een QR-code te scannen alvorens een voertuig (taxi, metro of bus) te betreden. Soms was dat niet verplicht en de toegang werd dan niet ontzegd, dus veel passagiers scanden niet.

De bewegingsvrijheid werd ernstig beperkt als je in de app geen groene QR-code kon laten zien. Dat wat er bekend is over de werking van de app suggereert een tamelijk low-tech product. De overheid was waarschijnlijk liever safe than sorry en ontnam burgers bij het minste of geringste risico hun groene QR-code. Liever een deel van de mensen onterecht opzadelen met één of twee weken verplichte quarantaine dan een besmet persoon te laten ontglippen. De apps hebben met hun grote-stappen-snel-thuis-aanpak echter ongetwijfeld bijgedragen aan het snelle indammen van het virus in China.

Contact tracing

Daar waar China binnen een maand haar Health Code-apps had gelanceerd verliep de introductie van contact tracking -apps in Europese landen een stuk trager. In Nederland konden we in april 2020 meekijken met een nogal beschamende ‘corona appathon’. Het zou daarna nog maanden duren voor de uiteindelijke app in oktober daadwerkelijk te downloaden was. Terwijl we in Nederland aan het polderen waren over de bescherming van privacy was in China dankzij die Health Codes het gewone leven na 3 maanden grotendeels teruggekeerd.

Gebruik van de uiteindelijke CoronaMelder is in Nederland vrijwillig. In China was de Health Code theoretisch ook niet verplicht, maar kon je eigenlijk nergens komen als je de Health Code-app niet gebruikte. Veel Chinezen wonen in zogenaamde xiao qu; een woongemeenschap met een muur eromheen en een of meerdere poorten met een bewaker erbij. Zonder groene QR-code kwam je überhaupt niet langs zo’n bewaker.

Toch was de acceptatiegraad onder Chinese burgers hoog. Onderzoek van Genia Kostka en Sabrina Habich-Sobiegalla van de Vrije Universiteit van Berlijn in juni 2020 wees uit dat 80% van de Chinese respondenten (zeer) positief tegenover contact tracing-apps stond, terwijl dat in Duitsland en de Verenigde Staten respectievelijk 41% en 39% was. Het onderzoek wees uit dat Chinezen vooral wantrouwig waren over wat de internetbedrijven met hun data deden, terwijl er in Duitsland en de V.S. meer zorgen bestonden over gebruik van persoonsgegevens door de overheid. Dit bevestigde wat ik eerder beschreef en wat wellicht contra-intuïtief is: Chinezen zijn meer vertrouwd met en hebben meer vertrouwen in dataverzameling door de overheid. Een opmerkelijk ander detail uit het onderzoek was, dat 21% van de Amerikanen, 13% van de Duitsers en slechts 3% van de Chinezen geloofden dat de COVID-19-epidemie een complot was.

Voor de duidelijkheid, de Health Code-app is eigenlijk geen echte contact tracing-app. In tegenstelling tot veel andere apps als ‘onze’ CoronaMelder meet de app niet met behulp van bluetooth of een andere technologie of je bij een besmette persoon in de buurt bent geweest. Het is meer een risico-evaluatie-systeem, dat daarmee meer lijkt op de CoronaCheck-app dan de CoronaMelder-app.

Voorbeelden van digitale (links) en hard-copy Health Certificate for International Travelers (Afbeeldingen: Ministry of Foreign Affairs of the People’s Republic of China)

QR-codes voor meer vrijheden

De introductie van de Chinese Health Code ging in het westen gepaard met verhalen over enge data-mining door een overheid die alles in de gaten houdt. Op basis van wat we weten over de werking van de apps lijken deze bijna beschamend eenvoudig (meer daarover in een volgend artikel). Na initieel geklaag in de pers, dat zo’n Health Code weer zo’n typisch Chinese surveillance tool was zagen we steeds vaker initiatieven in het westen die er toch wel erg veel op leken.

In mei 2020 ontwikkelde een Nederlandse ondernemer, ongetwijfeld geïnspireerd door China’s Health Code, een Checkgesprek-app die ook een kleurcode geeft bij bezoek aan bijvoorbeeld de horeca. Een MKB-er die dit commerciële product afneemt krijgt een eigen QR-code die hij kan opplakken bij de ingang. Klanten dienen deze te scannen, de vragen over hun gezondheid die een chatbot hen stelt te beantwoorden en minimaal één persoonsgegeven in te voeren (door de overheid verplicht sinds augustus 2020). Dat gaat zelfs verder dan in China…

Na het bezoek moet er opnieuw een QR-code worden gescand om uit te checken. De app zou het sinds juni 2020 verplichte triagegesprek bij horeca en contactberoepen moeten vereenvoudigen. Ik vraag me persoonlijk echter af, of het proces echt zoveel gemakkelijker wordt. Ik kan me voorstellen, dat men niet weet hoe een QR-code gescand moet worden en dat er discussies over privacy ontstaan. Persoonsgegevens die we in een overheidsapp schijnbaar niet wilden delen worden hiermee namelijk wel opgeslagen in de database van de aanbieder van Checkgesprek, samen met de gegevens van het bezoek (locatie en tijd). Zo kan er later eventueel contact opgenomen worden als er tegelijkertijd een besmet persoon op die locatie aanwezig bleek te zijn. Net als de gemiddelde Chinees heb ik persoonlijk meer moeite met het feit dat een commerciële partij die data beheert.

Enthousiaste omhelzing?

Ik heb geen idee of de app veel gebruikt is; er is na de persberichten tijdens de introductie weinig meer over geschreven. Volgens Google Trends wordt er na die periode van persaandacht überhaupt niet veel meer gezocht op de term ‘checkgesprek’. Overigens was Checkgesprek.nl niet de enige aanbieder van een dergelijke app; ook Checkgesprek-horeca.nl kwam met iets soortgelijks.

Er zijn ook landen waar men best bereid is dit soort apps op grote schaal te gebruiken als dat een stuk vrijheid teruggeeft. Zo vertelde Nu.nl in een korte reportage recent over de corona-aanpak in Australië. Mede vanwege het strenge ingrijpen van de overheid, dat gericht is op het uitbannen van het virus – in tegenstelling tot het beperken van de maximale druk op de zorg – en het feit dat het een eiland betreft, is de omvang van de crisis daar beperkt gebleven. Australiërs kunnen redelijk vrij gaan en staan waar ze willen, maar gebruiken daarvoor wel een app met QR-codes. Ook hier lijkt deze een stuk verder te gaan dan de Chinese Health Code. Australiërs moeten namelijk overal waar ze komen inchecken door in de NHS COVID-19-app de QR-codes van de betreffende locaties te scannen. Zo kan de National Health Sservice te allen tijde traceren waar mensen zijn. Volgens de Nederlanders die Nu.nl in de reportage te woord staan vindt iedereen dat prima en maakt men zich niet zoveel zorgen om de privacy. Net als de Health Code geven de Australische QR-code-apps risicoloze burgers veel vrijheid en men mag zelfs thuis feestjes houden, zolang gasten maar inchecken met de eigen QR-code van de gastheer of -vrouw.

Binnenkort in een democratie bij u in de buurt

Tijdens een G-20-bijeenkomst in november 2020 opperde Xi Jinping het idee van een internationale QR-code. In maart introduceerde China het International Travel Health Certificate (ITHC) voor uitreizende Chinezen. Het systeem bevat informatie over COVID-19-testen, vaccinaties en testen op antilichamen. Gebruikers voeren hun paspoortnummer in in een WeChat mini program van de overheid. Verificatie van identiteit vindt bij registratie plaats d.m.v. gezichtsherkenning. Alle informatie is versleuteld in de QR-code die relevante autoriteiten van de gastlanden kunnen uitlezen.

Begin van dit jaar rapporteerde de Wall Street Journal, dat verschillende luchthavens en luchtvaartmaatschappijen ook waren gestart met experimentele apps die kunnen verifiëren of de passagiers COVID-19-vrij zijn. Ook The New York Times publiceerde in april een artikel over verschillende ‘vaccinatiepaspoorten’, waaronder de CoronaCheck van Nederland.

Zaken die anderhalf jaar geleden, al dan niet terecht, nog werden bestempeld als ‘echt iets voor een autoritaire staat als China’ zijn hier inmiddels ook normaal aan het worden. Daar waar kort na de uitbraak van corona in China met opgeheven vingertje werd gereageerd op inzet van drones bij het  waarschuwen van de bevolking zagen we dit een paar maanden later ook gebeuren op stranden in Nederland en België. En zo raken we nu ook gewend aan QR-codes en groene en rode schermpjes als methode om te bewijzen dat we geen risico vormen voor onze medemens. Ze geven ons na lange tijd een stuk bewegingsvrijheid terug zoals ze dat in China al binnen een maand deden. Wat maakte datzelfde idee anderhalf jaar geleden dan eigenlijk zo onacceptabel?

Wordt vervolgd

Dat gezegd hebbende blijft het natuurlijk de vraag hoe die gekleurde QR-codes in China nu precies tot stand kwamen. Welke data werd daarvoor gebruikt? Wat gebeurt er nu met die data? En hoe hebben de apps zich sindsdien ontwikkeld? Die vragen probeer ik te beantwoorden in een volgend artikel.

Het bovenstaande artikel verscheen op 7 juni op de blog van ChinaTalk: https://www.chinatalk.nl/made-in-china-corona-qr-codes/ Het lijkt weer brandend actueel in China en dat blijft het bij ons.


* Ed Sander is mede-oprichter van ChinaTalk, een organisatie gespecialiseerd in kennisoverdracht over China en met name over e-commerce, cultuurverschillen en digitale innovatie in China. Hij verzorgt over die thema’s lezingen, gastcolleges en trainingen.

Print Friendly, PDF & Email

Een reactie achterlaten

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *