De rol van de eerste groepen Chinezen die in het buitenland gingen studeren op de geschiedenis van het moderne China (ruwweg vanaf het einde van de laatste dynastie tot heden) is enorm. Daar is al veel over geschreven, maar deze studie, op basis van het proefschrift van een hedendaagse Chinese studente in de VS, springt eruit door haar op China georiënteerde manier van schrijven. De rode lijn in dit boek is de manier waarop de inspanningen van de studenten bijgedragen hebben aan de modernisering van China.
Voorkant boek; foto Standford University Press (disclaimer)
De auteur
Prof. Ye Weili is emeritus hoogleraar geschiedenis en vrouwenstudies aan de Universiteit van Massachusetts te Boston. Zij combineert die twee interesses in een aantal van haar artikelen en boeken die als centraal thema hebben: de rol van vrouwen, met name studentes, in de ontwikkeling van het moderne China. Zij is zelf van Chinese afkomst en opgeleid in de VS. Hoewel haar werk de westerse academische methodologie volgt, verliest zij haar eigen geschiedenis nooit uit het oog en schrijft zij consistent vanuit een Chinees perspectief. Het is dus nooit ‘deze persoon heeft dit ooit gedaan’, maar ‘deze persoon heeft ooit dit gedaan en dat heeft deze gevolgen voor China gehad’. Oud studenten van Prof Ye zijn unaniem lovend over haar stijl van doceren. Ook heeft zij groepsreizen van Amerikaanse studenten naar China georganiseerd en geleid.
Tijdspanne
Deze lijn van schrijven geldt ook voor het hier gerecenseerde boek. De ondertitel beperkt het onderzoek tot de periode 1900 – 1927, maar Ye beschrijft tevens de consequenties van de daden van haar hoofdpersonen voor de latere perioden, tot aan de hedendaagse Volksrepubliek China toe. Hierdoor kan ik dit boek zeker ook aanraden voor degenen die specifiek in het hedendaagse China geïnteresseerd zijn.
Indeling
Het boek is zeer functioneel ingedeeld in hoofdstukken die ieder een aspect van het leven en werken van de studenten beschrijft. Zulke onderwerpen zijn bijvoorbeeld verenigingen, vakgebieden, ras, vrouwen, sportbeoefening, e.d. Dit zijn alle aspecten van het studentenleven in het westen die voor de Chinese studenten van het eerste uur volledig nieuw waren. Ik ga hier op een paar van die aspecten in.
Verenigingen
Voor hen bestond het studeren in hun geboorteland nog steeds uit het bestuderen van een klein vastgelegd aantal klassieke boeken bij een leraar, totdat zij klaar waren om aan de officiële examens deel te nemen. Die leraren runden hun ‘school’ aan huis voor eigen rekening, betaald door de ouders (of sponsors) van de studenten. Er waren in China geen echte universiteiten met duizenden studenten die zich rond welk thema dan ook verenigden. Wel waren er door westerse missie en zending opgerichte scholen. De eerste Chinese studenten in de VS sloten zich, voorzichtig, bij Amerikaanse verenigingen aan en vormden later ook hun eigen verenigingen van Chinese studenten. Eenmaal terug in eigen land, zetten zij die nieuwe traditie voort. De snelle opkomst van het verenigingsleven in China na de val van de laatste dynastie is te danken aan de uit het buitenland teruggekeerde studenten.
Vrouwen
Hoewel de vrouw in de traditionele Chinese maatschappij zeker niet zo ondergeschikt was als in veel andere maatschappijen, waren meisjes en vrouwen toch vooral voorbestemd voor het bestieren van een huishouden. Meisjes van goede afkomst leerden lezen en schrijven, maar studeren gebeurde zelden. Toch werden al snel ook vrouwen naar de VS gezonden om te studeren. Veel van hen hadden een basisopleiding aan een westerse protestantse of katholieke school in China genoten. In de VS werden ze meteen in het diepe gegooid, in een maatschappij waar vrouwen een veel grotere mate van gelijkheid met mannen hadden dan in hun eigen land. Ook succesvolle vrouwelijke studenten speelden na terugkeer in eigen land een belangrijke rol in de emancipatie van Chinese vrouwen. Een plezierig aspect van Ye’s schrijfstijl is dat zij in veel hoofdstukken, b.v. het hoofdstuk over vrouwen, een klein aantal personen apart neemt en hun belevenissen in detail beschrijft. Dit geeft een dieper inzicht dan enkel veel namen opsommen.
Invloed
Het boek eindigt met een hoofdstuk over de invloed van de uit de VS teruggekeerde studenten (of beter: afgestudeerden) op de ontwikkelingen in China. Dit hele hoofdstuk concentreert zich weer op drie prominenten wier belevenissen in detail beschreven worden. Ye verdeelt de geschiedenis vanaf de oprichting van de Volksrepubliek in een aantal perioden. Tot 1957 ging het de meesten van hen die verkozen niet met de Nationalisten naar Taiwan mee te gaan goed. De enige uitzondering waren sociologen. Sociologie werd in de vroege Volksrepubliek als een ‘pseudowetenschap’ aangewezen. De beroemdste socioloog kreeg een positie als docent statistiek toegewezen. Tijdens de Anti-Rechtsen Campagne midden jaren 50 kwamen veel van de uit de VS teruggekeerden onder vuur te liggen. Tijdens de Culturele Revolutie werden zij daarentegen juist van de zwaarste kritiek afgeschermd, maar tegen die tijd waren de meesten van het eerste uur inmiddels overleden. Het was daarentegen juist de socioloog die in de jaren tachtig nog een aantal jaren kon profiteren van de rehabilitatie van zijn vakgebied.
Kritiek
Het is nog niet zo makkelijk minpunten van dit boek aan te wijzen. Mijn belangrijkste punt van kritiek is dat er te veel nadruk op Chinese studenten in de VS ligt. Dit was natuurlijk van meet af aan de opzet van de studie, maar dit boek wekt geregeld de indruk dat de hoofdrol van teruggekeerde Chinese studenten op de ontwikkeling van China vooral die van Amerikaanse studenten was. Dat is zeker niet zo. Juist onder de oprichters en vroege leden van de Communistische Partij van China bevonden zich veel personen die in Europa (inclusief de Soviet Unie) en Japan gestudeerd hadden. Dit heeft met name repercussies voor het afsluitende hoofdstuk. Het waren met name de uit de VS teruggekeerde studenten die in de roerige eerste decennia van de Volksrepubliek veel kritiek oogstten. Die kritiek was lang niet altijd terecht, omdat het ingegeven was door anti-Amerikaanse sentimenten van het moment, terwijl het patriottisme van de personen zelf buiten kijf stond. Ye is in het laatste hoofdstuk vrij onkritisch in haar beschrijving van b.v. de Anti-Rechtsen Campagne. Deze wordt momenteel in China ook kritisch omschreven en de overheid geeft toe dat er toen fouten gemaakt zijn. In dat licht verbleekt Ye’s feitelijke beschrijving van die periode enigszins.
Dat doet overigens niet af aan de lezenswaardigheid van dit boek.
Bron: Weili Ye (2001), Seeking Modernity in China’s Name – Chinese Students in the United States 1900 – 1927, Stanford University Press, Stanford.
