In dit artikel analyseren Chinasquare-redacteur Peter Peverelli en Gordon Dumoulin hoe cultuur competitie en de systemen eromheen vormgeeft. Hun betoog begint bij het begrip ‘survival of the fittest’ uit Charles Darwins evolutietheorie, dat ook vaak in de sociale wetenschappen wordt gebruikt om competitie tussen burgers te beschrijven. De auteurs laten zien dat dit een Westers begrip is en dat China een geheel andere kijk op competitie heeft.
Een door AI (Perchance) gegenereerde voorstelling van concurrentie
Survival of the fittest
‘Survival of the fittest‘ is een veelgebruikte uitdrukking in het westerse denken en wordt meestal geassocieerd met de theorie van natuurlijke selectie van Charles Darwin. De uitdrukking zelf werd echter in 1864 geïntroduceerd door de Britse filosoof Herbert Spencer, voordat Darwin haar in latere edities van On the Origin of Species overnam als een manier om het proces te beschrijven waarbij organismen die beter aan hun omgeving zijn aangepast meer kans hebben om te overleven en zich voort te planten.
In de loop van de tijd heeft de uitdrukking een eigen leven gekregen. Ze wordt op grote schaal buiten de biologische wetenschappen gebruikt, met name in de economie, het bedrijfsleven en de sociale theorie. Aan het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw gaf deze bredere toepassing aanleiding tot wat bekend werd als sociaal darwinisme – een intellectuele stroming die concurrentie tussen individuen, bedrijven of samenlevingen interpreteerde als een natuurlijk en zelfs wenselijk selectiemechanisme. Binnen deze contexten wordt ‘fitness‘ vaak opgevat als prestaties onder druk: degenen die topresultaten behalen, concurrenten overtreffen of voordelige posities veiligstellen, worden gezien als degenen die het meest waarschijnlijk zullen standhouden.
Winnaars en verliezers
In dit bredere gebruik roept de uitdrukking beelden op van wedstrijden, rivaliteit, selectie en eliminatie. Markten worden als competitieve slagvelden beschreven, waarop organisaties streven naar voordeel en individuen die zich willen onderscheiden van hun gelijken. In geopolitieke contexten worden de ‘fitsten’ vaak geassocieerd met militaire kracht, economische schaal of snelheid van innovatie. De taal van de competitie – winnen, verliezen, beter presteren – is nauw verbonden geraakt met interpretaties van wat het betekent om ‘fit’ te zijn.
Aan de andere kant hebben ontwikkelingen in biologie en systeemdenken aangetoond dat overleven in de natuur niet alleen een kwestie is van geïsoleerde of eng gedefinieerde kracht. Organismen leven in omgevingen die bestaan uit meerdere onderlinge afhankelijkheden, waar aanpassing vaak neerkomt op afstemming op omringende omstandigheden en relaties met andere soorten. Deze perspectieven suggereren dat ‘fitheid’ ook kan worden begrepen in termen van context, interactie en balans.
Cultuur
Tegen deze achtergrond onderzoekt dit essay hoe het begrip ‘fitness‘ in verschillende culturele en systemische sferen geïnterpreteerd wordt. Op basis van het 7-Dimensiemodel (7-D-model) van nationale cultuur van Fons Trompenaars onderzoekt het hoe concurrentie, samenwerking en succes worden gevormd door onderliggende waardensystemen en historisch bewustzijn.
In een wereld die een diepgaande transformatie ondergaat – wat betreft markten, toeleveringsketens, innovatie en geopolitiek – rijst de vraag of overleven het beste kan worden opgevat als een kwestie van de ‘fitste’ zijn, of in toenemende mate als het vinden van de ‘beste pasvorm’.
Van arena’s naar bossen
‘Botsauto’s op een kermis’ is een metafoor die wordt gebruikt door Fons Trompenaars, Charles Hampden-Turner en Peter Peverelli in hun studie Has China Devised a Superior Way of Wealth Creation? – the Role of Secular Values (2021, hoofdstuk 12) om te beschrijven hoe concurrentie vaak wordt begrepen in een groot deel van het westerse denken. In deze framing wordt concurrentie impliciet benaderd als een nulsomspel: er blijft één winnaar over, terwijl anderen verliezen of achterblijven. Het doel is simpel: navigeren, botsen en elkaar omzeilen binnen duidelijk gedefinieerde grenzen. Succes is zichtbaar en onmiddellijk. Degenen die beter anticiperen, sneller reageren en zich effectiever positioneren, domineren het speelveld, terwijl anderen zijlijn worden geduwd. De regels worden gedeeld, de arena is gelijk voor iedereen en de prestaties worden gemeten in directe interactie met concurrenten.
In veel westerse contexten wordt deze logica van het slagveld vaak uitgebreid met het sociaal darwinisme, dat menselijke, economische en sociale concurrentie interpreteert als een vorm van natuurlijke selectie. Degenen die het beste onder druk presteren – concurrenten overtreffen of voordelige posities veiligstellen – worden gezien als degenen die het meest waarschijnlijk zullen slagen. Hoewel dit belangrijke dynamieken van rivaliteit en prestatie vastlegt, reduceert het overleving vaak tot individuele of organisatorische dominantie.
Maar buiten dergelijke arena’s functioneren zowel natuurlijke als menselijke systemen meer als bossen dan als kermisterreinen. Deze twee manieren van interactie – concurrentie binnen begrensde arena’s en coëxistentie binnen bredere ecosystemen – sluiten elkaar niet uit; ze bestaan naast elkaar binnen dezelfde realiteit.
In de natuur gaat overleven zelden alleen over roofdieren en prooien. Een bos wordt niet gevormd door één dominante soort, maar door de interacties tussen vele soorten. Bomen, struiken, schimmels, insecten en dieren vormen een levend netwerk waarin ieder afhankelijk is van de anderen. Een nijlpaard vertrouwt bijvoorbeeld op vogels die parasieten van zijn huid verwijderen; zonder hen zou zijn gezondheid verslechteren. Mensen zijn op hun beurt afhankelijk van de miljoenen micro-organismen in hun darmen om voedingsstoffen te verwerken en hun immuunsysteem te ondersteunen. Deze voorbeelden illustreren dat overleven ingebed is in relaties, niet in geïsoleerde kracht.
Veerkracht
Een soortgelijk patroon kan in menselijke economische systemen waargenomen worden. Moderne toeleveringsketens functioneren als ecosystemen: onderling verbonden, adaptief en gevoelig voor verstoringen. Tarwe wordt geteeld door boeren, vervolgens verwerkt door meelproducenten en omgezet in brood door bakkers. Dit stelt consumenten op hun beurt in staat hun schaarse tijd en energie ergens anders voor te gebruiken. Elke actor is afhankelijk van de anderen, waarde wordt gecreëerd door het systeem als geheel. Verstoringen in elk deel van deze keten kunnen steeds bredere rimpelingen veroorzaken die de algehele stabiliteit beïnvloeden. Veerkracht ligt dus niet in een enkele dominante actor, maar in het aanpassingsvermogen van het systeem.
Innovatie volgt een vergelijkbare logica. Meerdere onderzoeksteams kunnen tegelijkertijd aan hetzelfde medische probleem werken, gebruikmakend van gedeelde kennis en overlappende ontdekkingen. Zelfs wanneer één team als eerste een doorbraak bereikt, staat deze zelden op zichzelf. Ze is ingebed in een breder veld van bijdragen die haar mogelijk maken en versterken.
Deze voorbeelden duiden op een breder begrip van ‘fitness‘. Overleven wordt niet alleen bepaald door beter te presteren dan anderen in directe concurrentie, maar ook door het vermogen om zich aan te passen aan context, relaties te onderhouden en levensvatbaar te blijven in een evoluerende omgeving. Fitness wordt relationeel in plaats van absoluut: het wordt gedefinieerd door hoe goed een actor in een breder systeem past in plaats van hoe effectief hij een arena domineert.
Zodra deze systemische dimensie erkend is, verschuift de aandacht op natuurlijke wijze van individuele actoren naar de manier waarop coördinatie zelf is georganiseerd.
Van broodketens tot coördinatiesystemen
De logica van coördinatie is al zichtbaar in eenvoudige productiesystemen. Broodproductie weerspiegelt bijvoorbeeld een basisketen waarin boeren tarwe verbouwen, molens het tot meel verwerken en bakkers het omzetten in brood. Elke stap verhoogt de efficiëntie, maar vergroot ook de wederzijdse afhankelijkheid.
Naarmate samenlevingen zich ontwikkelen, worden deze ketens complexer – meer gespecialiseerd, geografisch meer verspreid en in toenemende mate afhankelijk van coördinatie tussen meerdere actoren en lagen. Wat begint als een lineaire reeks, evolueert geleidelijk naar een systeem waarin de resultaten afhangen van afstemming in plaats van geïsoleerde prestaties.
Verschillen
Op dit punt beginnen er verschillen te ontstaan. Hoewel onderlinge afhankelijkheid op zichzelf universeel is, is de manier waarop zij georganiseerd is dat niet. Samenlevingen verschillen in hoe zij coördinatie structureren, autoriteit definiëren en het verband tussen regels en relaties interpreteren.
Het is hier dat cultuur structureel relevant wordt. Coördinatiesystemen zijn nooit neutrale technische mechanismen; ze worden gevormd door onderliggende veronderstellingen over hoe een samenleving functioneert. Cultuur biedt de impliciete logica waarmee systemen georganiseerd, geïnterpreteerd en gestabiliseerd worden.
Om deze verschillen te analyseren, maakt dit essay gebruik van het model van de nationale cultuur van Fons Trompenaars – wereldwijd erkend binnen internationale bedrijfsstudies – om een genuanceerder begrip te ontwikkelen van hoe verschillende culturen zin geven aan begrippen als winnaars, succes en ‘fitness‘ binnen systemische en organisatorische contexten, in het bedrijfsleven, de samenleving, het bestuur en de geopolitiek.
Dimensies
Trompenaars’ model van de nationale cultuur identificeert zeven dimensies waarop culturele perspectieven verschillen: universalisme versus particularisme, individualisme versus communautarisme, neutraal versus affectie, specifiek versus diffuus, prestatie versus toeschrijving, sequentieel versus synchroon en interne versus externe controle.
Deze dimensies zijn geen rigide tegenstellingen, maar inclinaties. Culturen opereren langs continua, met overheersende inclinaties in plaats van vaste posities. Individuen binnen een bepaalde cultuur kunnen ook tussen deze oriëntaties wisselen, afhankelijk van de context.
In plaats van de economische of organisatorische logica te vervangen, bepalen de culturele dimensies hoe zulke systemen functioneren: hoe concurrentie wordt gestructureerd, hoe samenwerking wordt volgehouden en hoe succes uiteindelijk wordt gedefinieerd.
Binnen systemen van onderlinge afhankelijkheid verdwijnt concurrentie niet; zij is anders geconfigureerd. De betekenis ervan hangt af van hoe zij is ingebed in culturele en institutionele logica. In verschillende contexten zijn drie patronen te onderscheiden: concurrentie als selectie, concurrentie als efficiëntie en concurrentie als systeemvorming.
Competitie als winnen en verliezen
In culturen die sterk universalistisch, individualistisch, specifiek en prestatiegericht zijn, functioneert concurrentie vooral als een selectiemechanisme. Dit patroon wordt vaak geassocieerd met veel westerse organisatorische en economische contexten, waar actoren binnen gedeelde en expliciete regels opereren, en waar resultaten worden bepaald door gestandaardiseerde vergelijkingen. Prestaties worden gemeten op basis van gemeenschappelijke criteria, en succes wordt relatief bepaald binnen een duidelijk gestructureerd veld.
In dergelijke configuraties produceert concurrentie duidelijke verschillen tussen winnaars en verliezers. Autoriteiten treden doorgaans op als scheidsrechters: zij handhaven regels, valideren uitkomsten en formaliseren deze. Zodra een uitkomst is vastgesteld, wordt deze in het algemeen als definitief beschouwd.
Competitie als afstemmen
In meer particularistische, communautaire en diffuse culturele contexten – zoals die van veel niet-westerse naties – is concurrentie sterker ingebed in voortdurende relaties en processen. Actoren zijn zich voortdurend van elkaar bewust en interactie is minder gefragmenteerd en meer iteratief. In dergelijke systemen hebben autoriteiten de neiging om minder als scheidsrechter, maar meer als coach te functioneren, waardoor coördinatie en ontwikkeling op langere termijn binnen het systeem worden vergemakkelijkt.
Binnen deze logica worden individuele doorbraken erkend, maar ze worden niet als eindpunten behandeld. Het feit dat de ene actor als eerste een doorbraak bereikt, doet geen afbreuk aan de rol van anderen. In plaats daarvan kan dit het algehele traject van ontwikkeling versterken via vervolgbijdragen, imitatie en systeembrede diffusie.
Het resultaat is niet de afwezigheid van concurrentie, maar een verschuiving in haar functie: van exclusieve selectie naar cumulatieve progressie.
Dit verschil in hoe competitie en winnen worden waargenomen – gevormd door verschillende culturele dimensies – wordt duidelijk wanneer het schematisch wordt weergegeven in de volgende grafiek.
Grafiek: In systemen die worden gekenmerkt door specifieke, universele waarden en uniforme regels (het kwadrant linksboven), heeft de concurrentie de neiging om win-verlies-resultaten te produceren, waarbij autoriteiten optreden als scheidsrechters die een enkele winnaar uitroepen – vaak met een versterking van de dynamiek van ‘de winnaar neemt alles’. In meer diffuse en particularistische omgevingen (het kwadrant rechtsonder), waar waarden en talenten minder direct vergelijkbaar zijn, kan concurrentie daarentegen evolueren naar win-win-configuraties, waarbij autoriteiten optreden als coaches die de afstemming faciliteren en complementaire sterke punten combineren voor gedeelde resultaten.
Concurrentie: efficiëntie en effectiviteit
Deze verschillen worden vooral zichtbaar in systemen voor de toewijzing van middelen. In configuraties die afgestemd zijn op particularisme, universalisme, specificiteit en prestatiegerichtheid, is toewijzing doorgaans gebaseerd op vooraf gedefinieerde en vergelijkbare criteria. Inkoop-, aanbestedings- en evaluatieprocessen steunen op gestandaardiseerde indicatoren zoals kosten, snelheid en technische naleving. Dit creëert sterke prikkels voor efficiëntie, transparantie en vergelijkbaarheid.
Tegelijkertijd heeft het de neiging om duidelijke winnaars en verliezers te produceren. Selectie is definitief, feedback is vaak beperkt en relaties tussen actoren zijn vaak kortetermijngericht en transactioneel. Na verloop van tijd kunnen dergelijke systemen de optimalisatie op korte termijn versterken, terwijl kwalitatieve dimensies zoals vertrouwen, aanpassingsvermogen en betrouwbaarheid op lange termijn ondergewaardeerd worden.
Deze logica is niet beperkt tot industrie en handel. In veel westerse samenlevingen zijn soortgelijke mechanismen uitgebreid naar de publieke sector via processen van privatisering en marketing. Openbare diensten zoals gezondheidszorg, zorgverzekeringen, openbaar vervoer, energievoorziening, postdiensten, afvalbeheer, onderwijsondersteuning en elementen van sociale huisvesting worden steeds vaker georganiseerd via concurrerende aanbestedingen en contractuele toewijzing. Hoewel dit de transparantie, kostenefficiëntie en verantwoording kan vergroten, weerspiegelt het ook dezelfde onderliggende logica van selectie op basis van gestandaardiseerde en kwantificeerbare output.
Toch werken openbare diensten en bestuur binnen een breder maatschappelijk systeem, waar efficiëntie slechts één van de vele noodzakelijke criteria is. Betrouwbaarheid, continuïteit, toegankelijkheid, vertrouwen en langetermijnveerkracht zijn even belangrijk, maar moeilijker vast te leggen in gestandaardiseerde evaluatiekaders. Wanneer deze kwalitatieve dimensies systematisch ondergewogen worden, ontstaan spanningen tussen enerzijds kortetermijnoptimalisatie en anderzijds de langetermijncoherentie en publieke waarde. Dit kan leiden tot fragmentatie en verminderde effectiviteit voor de duurzaamheid van het openbaar bestuur in de loop van de tijd.
In meer particularistische en diffuse-georiënteerde systemen is toewijzing sterker relationeel ingebed. Vertrouwen, reputatie en het potentieel voor voortdurende samenwerking spelen een explicietere rol naast formele criteria. Selectie is daarom niet alleen gebaseerd op geïsoleerde prestaties, maar op de verwachte evolutie van de relatie in de loop van de tijd.
In dergelijke contexten functioneren autoriteiten vaak als facilitator van coördinatie in plaats van als strikte handhaver van regels. Wat in strikt transactionele termen minder efficiënt lijkt, kan tot een hogere systemische effectiviteit leiden, aangezien sociale relaties kennis, stabiliteit en aanpassingsvermogen bundelen.
Verschillende logica’s
Het onderscheid is daarom niet tussen efficiëntie en inefficiëntie, maar tussen twee verschillende logica’s van het organiseren van prestaties: efficiënte selectie binnen vaste parameters versus effectieve afstemming binnen zich ontwikkelende systemen.
De onderstaande grafiek brengt dit onderscheid in kaart aan de hand van de culturele dimensies van universalisme – particularisme en specifiek – diffuus.
Grafiek: In universele en specifieke systemen (het kwadrant linksboven) legt het bieden de nadruk op vergelijkbaarheid en kostenconcurrentie. In meer specifieke en diffuse omgevingen (het kwadrant rechtsonder) is leveranciersselectie ingebed in langetermijnrelaties, waar vertrouwen en samenwerking prijs en kwaliteit aanvullen. Hierdoor kan de kostenefficiëntie worden gehandhaafd en kan een bredere systeemeffectiviteit worden bereikt.
Competitie: Eenhoorns en Drakenkoppen
Verschillende concurrentielogica’s brengen ook het soort organisatorische resultaten voort.
In veel westerse contexten heeft de concurrentie de neiging om de opkomst van ‘eenhoorns’ te bevorderen – snelgroeiende bedrijven die vlot schaalvergroting realiseren en dominante marktposities bereiken. Succes wordt gemeten aan de hand van gestandaardiseerde indicatoren zoals waardering, groeipercentages en marktaandelen. Dit weerspiegelt een logica die gebaseerd is op individualisme, prestatiegerichtheid en universele vergelijking, waarbij bedrijven worden beoordeeld als discrete eenheden binnen een gedeeld concurrentieveld. Binnen dit kader functioneert competitie in de eerste plaats als een selectiemechanisme dat de resultaten aan de meest succesvolle actoren toekent.
Een andere configuratie kis te zien in China, waar concurrentiedynamiek vaak ingebed is in regionale industriële clusters. Veel provincies en prefecturen zijn gespecialiseerd in bepaalde producten, vaak voortbouwend op lang bestaande lokale productietradities. Na de economische hervormingen van de jaren negentig hebben lokale overheden de opschaling van deze activiteiten actief ondersteund (in hun rol als coach), waarbij zowel bestaande producenten als nieuwkomers werden aangemoedigd. Dit droeg bij aan de ontwikkeling van hechte industriële clusters (企业群, qiyequn), waarin tal van bedrijven actief zijn binnen dezelfde sector en geografische ruimte.
Wat belangrijk is in deze configuratie is niet alleen de concentratie tussen bedrijven, maar ook de manier waarop de concurrentie is ingebed in een breder coördinatiesysteem. Binnen dergelijke clusters worden concurrentiedynamieken niet primair georganiseerd via geïsoleerde prestatiestatistieken of eenmalige selectiemomenten. In plaats daarvan worden ze permanent gevormd door voortdurende interactie, reputatie-effecten en diepe inbedding in productie- en leveringsnetwerken. In de praktijk betekent dit dat bedrijven niet alleen met elkaar concurreren, maar tegelijkertijd ook afhankelijk van elkaar zijn voor informatie, input, arbeid en incrementele innovaties. Concurrentie en samenwerking bestaan daarom naast elkaar binnen één en dezelfde systemische omgeving, in plaats van in verschillende sferen te worden gescheiden.
Drakenkopondernemingen
Vanuit een bestuursperspectief creëert dit een structurele uitdaging: wanneer grote aantallen bedrijven binnen hetzelfde cluster opereren, kan puur horizontale concurrentie leiden tot fragmentatie en instabiliteit. Als gevolg hiervan ontstaan gerichte ondersteuningsmechanismen, maar zonder de concurrentiedynamiek volledig te elimineren of deze te reduceren tot binaire winnaars-verliezers-resultaten. Het is binnen deze context dat het concept van de ‘drakenkoponderneming’ (龙头企业, longtou qiye) zich heeft ontwikkeld.
Deze toonaangevende bedrijven ontvangen gerichte ondersteuning van lokale autoriteiten, maar hun rol gaat verder dan de prestaties van individuele ondernemingen. Ze functioneren als verankeringsknooppunten binnen de clusters: het stabiliseren van toeleveringsketens, het faciliteren van kennisverspreiding, het verbeteren van de markttoegang van kleinere bedrijven en het bijdragen aan de geleidelijke opwaardering van het productiesysteem in zijn geheel. Hun positie is daarom niet alleen competitief, maar ook structureel integrerend van aard. Dit creëert een meer gelaagde configuratie van bestuur en economische activiteiten, waarin coördinatie en concurrentie geen duidelijk gescheiden logica’s, maar wederzijds versterkende mechanismen, zijn. Toonaangevende bedrijven opereren tegelijkertijd als concurrenten binnen de markt en als stabilisatoren op systeemniveau binnen het bredere industriële ecosysteem, waardoor zowel de veerkracht als de adaptieve capaciteit op lange termijn worden versterkt.
Belangrijk is dat dit concurrentiedruk of falen niet elimineert. In plaats daarvan herverdeelt het hun systemische rollen: de uitkomsten zijn minder geconcentreerd aan de top en veerkracht is breder verdeeld over meerdere actoren binnen het systeem.
Epiloog: Tussen winnen en passen
Een groot deel van het hedendaagse discours – vooral in westerse contexten – blijft de wereldwijde dynamiek framen in de taal van de concurrentie als ordenend principe. China wordt een ‘concurrent’, de Chinese groei wordt ‘overcapaciteit’ en internationale betrekkingen worden steeds meer geïnterpreteerd in termen van relatieve positionering: wie leidt, wie volgt, wie blijft achter. Zelfs samenwerking vertaalt zich vaak in strategisch voordeel.
Het is een bekende denkwijze, waarin de wereld is georganiseerd rond vergelijking en hiërarchie. Binnen deze logica behoudt ‘overleving van de sterkste’ een sterke intuïtieve aantrekkingskracht. Het suggereert een natuurlijk selectieproces waarin alleen de sterksten blijven bestaan en waarin concurrentie uiteindelijk duidelijke winnaars oplevert.
Toch blijft dit slechts een gedeeltelijke beschrijving van hoe complexe systemen functioneren.
Samenlevingen opereren niet altijd via één enkele logica van concurrentie. Ze zijn vaak gestructureerd aan de handl van meerdere, overlappende logica’s: systemen gebaseerd op universele regels en gestandaardiseerde vergelijking bestaan naast systemen die gebaseerd zijn op specifieke relaties, context en continuïteit. Op prestaties gebaseerde selectie kruist vertrouwen, status en inbedding op lange termijn. De spanning tussen deze logica’s is geen anomalie – het is het principe waarop systemen functioneren.
Wanneer één logica al te dominant wordt – wanneer efficiëntie de veerkracht overstijgt, wanneer schaal het aanpassingsvermogen vervangt, wanneer selectie de uitlijning overschaduwt – begint iets subtiel te verslechteren. Geen onmiddellijke ineenstorting, maar een groeiende onbalans. Een vernauwing van mogelijkheden. Een systeem dat schijnbaar efficiënt wordt in zijn werking, maar broos van structuur raakt en steeds minder in staat is om het bestaan van andere logica’s van binnenuit te herkennen.
Dit kan zich ook manifesteren als een groeiende blindheid voor de interpretaties van anderen. Gedrag in het bedrijfsleven, de samenleving of de geopolitiek dat aarzelend, indirect of overdreven voorzichtig lijkt, is niet noodzakelijk een gebrek aan strategie, maar weerspiegelt een ander begrip van het doel van strategie. In dergelijke contexten kan het behoud van een functionerende omgeving zwaarder wegen dan het streven naar maximaal voordeel daarin.
Dit soort ‘cultureel extremisme’ is in deze zin zelden prominent. Het is structureel en ontstaat wanneer één uiteinde van een culturele dimensie van organisatie en perceptie in de loop van de tijd dominant wordt. Dit brengt ons terug naar het sociale darwinisme. De centrale intuïtie – dat concurrentie een selectieproces is – blijft krachtig, maar onvolledig. Het beschrijft de dynamiek van arena’s, maar niet de architectuur van ecosystemen.
Omdat overleven niet alleen gaat over de sterkste zijn op een bepaald moment van competitie, maar ook over levensvatbaar blijven binnen een veranderende omgeving met onderlinge afhankelijkheden.
Dit is waar het idee van ‘beste pasvorm’ relevant wordt. Het verwerpt concurrentie niet, maar herkadert het doel ervan: niet alleen het voortbrengen van winnaars, maar het bewaren van systemische samenhang; niet alleen selectie, maar ook afstemming.
En misschien is dit de meer fundamentele verschuiving: van een wereld die vooral in termen van winnaars en verliezers wordt begrepen, naar een wereld die voortdurend moet onderhandelen over hoe elke betrokken partij een plaats kan vinden.
Bron: dit is een vertaling van het oorspronkelijke Engelse essay.
