Het ‘Mondiale Zuiden’ is allang geen theoretisch concept meer. Het BRICS-samenwerkingsverband dat 20 jaar geleden werd opgestart, hervormt in ijltempo de hele economische en politieke wereldorde. Vooral voor het Afrikaanse continent is die geopolitieke verschuiving van groot belang. In vele opzichten voelt de toenadering tot BRICS aan als een thuiskomst.
Jan Reyniers*
Wat begon als een bescheiden groep van opkomende economieën is uitgegroeid tot een krachtig blok van elf leden, verspreid over vier continenten. Het versterkt zich continu met een snelgroeiende kring van partnerlanden. De toenemende belangstelling voor BRICS is veelzeggend. Voor het eerst zoeken landen die willen toetreden niet langer naar een lidkaart van een door het Westen geleide club. Integendeel: ze kiezen bewust voor een instelling die gebouwd is op het principe dat geen enkele wereldmacht de voorwaarden mag dicteren van de ontwikkelingen in de wereld.
Een historische ‘thuiskomst’ voor Afrika
Vooral voor het Afrikaanse continent is die geopolitieke verschuiving van groot belang. In vele opzichten voelt de toenadering tot BRICS aan als een thuiskomst.
Hoewel Zuid-Afrika al aan de wieg stond van de BRICS, markeerde de top van 2023 een duidelijke verdieping van een bredere Afrikaanse betrokkenheid. Met de komst van Egypte en Ethiopië als volwaardige leden heeft Afrika drie cruciale zetels aan tafel. Aan de BRICS-tafel zit ondertussen bijna de helft van de wereldbevolking. De kernleden produceren een steeds groter aandeel van de wereldmarkt. In een blok dat de helft van de wereldbevolking draagt, zijn drie van de elf volwaardige leden Afrikaanse staten. Het continent telt dus mee.
Dat is een duidelijke breuk met de naoorlogse orde. Afrikaanse staten acteren niet langer als bescheiden slachtoffers van besluiten die elders werden genomen. Ze bepalen mee de regels.
Breuk met de Bretton Woods-erfenis
Dat onderscheid is fundamenteel. De klassieke Bretton Woods-instellingen (1944) beloofden destijds weliswaar hulp, maar die kwam er met harde, dwingende voorwaarden: bezuinigingsrondes, radicale liberalisering van de marktprocessen, privatiseringen en ingrijpende structurele aanpassingsprogramma’s. Het resultaat was dat een groot deel van Sub-Sahara-Afrika klem zat in vicieuze cycli van schuldafhankelijkheid. De grote Afrikaanse dekolonisatiegolf (1950-1975), waarbij 44 landen formeel onafhankelijk werden, veranderde daar in essentie niets aan.
Met de door BRICS opgerichte New Development Bank (NDB) staat daar een heel ander model tegenover. De financiering van de ontwikkeling kan voortaan zónder ideologische touwtrekkerij. Nationale soevereiniteit is zelfs een voorwaarde geworden voor de broodnodige infrastructuurinvesteringen.
Welke kritische bedenkingen men ook formuleert over de politieke koers van de groep, vast staat dat de alternatieve kapitaalbron van de NDB de Afrikaanse ministeries van Financiën voor het eerst een echte ‘tweede optie’ aanbiedt. De NDB geeft het continent een lang gemiste onderhandelingsmacht op het internationale toneel. Daarnaast zijn er recente initiatieven voor betalingen in lokale valuta en gezamenlijke reserveafspraken. Zij versterken de weerbaarheid tegen externe economische schokken. Tegelijkertijd neemt de afhankelijkheid van de Amerikaanse dollar af. Tot voor kort was hij nog de allesoverheersende reservevaluta.
Tastbaar bewijs: van spoorlijnen tot havens
De cijfers liegen er niet om. Alleen al in de eerste helft van 2025 bereikten de investeringen via het Chinese Belt and Road Initiative in Afrika 39 miljard dollar. Daarmee was het continent wereldwijd de absolute koploper en grootste bestemming voor dat type kapitaalinvesteringen. Het bedrag ligt grofweg vijf keer hoger dan het jaar voordien in dezelfde periode.
Die geldstromen zijn geen abstracte macro-economische cijfers, ze beantwoorden aan een waarneembare realiteit. De moderne standaardspoorlijn in Kenia, de strategische havens van Djibouti, de grootschalige infrastructuurobjecten in Ethiopië en de opgetuigde speciale economische zones in Nigeria zijn er stuk voor stuk de fysieke bewijzen van. Het Mondiale Zuiden handelt en bouwt op eigen voorwaarden, langs corridors waarvoor het allang geen toestemming meer hoeft te vragen in westerse hoofdsteden.
Grondstoffen omzetten in gedeelde welvaart
Uitdagingen en een soms hobbelig parcours blijven uiteraard bestaan. Toch is de bredere richting van de BRICS-samenwerking helder en doorslaggevend. Het continent bezit enorme reserves aan kritieke mineralen, beschikt over een jonge, dynamische beroepsbevolking en profiteert van een groeiende continentale vrijhandelszone. Samen vormen deze factoren ongekende hefbomen in een nieuwe wereldarchitectuur – hefbomen die het Afrika historisch altijd ontbrak.
De echte uitdaging is nu deze unieke kansen om te zetten in concrete beleidsinitiatieven. Er moet meer ruimte komen voor nationaal industriebeleid, voor gerichte technologieoverdracht, voor waardetoevoeging en slimme verwerkings- en veredelingsdeals. Het doel moet zijn om ruwe grondstoffen om te zetten in duurzame, gedeelde welvaart, in plaats van simpelweg de ene reeks externe afhankelijkheden in te ruilen voor de andere.
De African Continental Free Trade Area (AfCFTA,Afrikaanse Continentale Vrijhandelszone) fungeert hierbij als de ultieme schaalvergroting. Als het gaat om technologie, industrie en grondstoffenverwerking geeft deze enorme, geïntegreerde interne markt de Afrikaanse landen aanzienlijk meer politiek en economisch gewicht aan de onderhandelingstafel.
Of, zoals Carlos Martinez het op zijn Facebookpagina verwoordt: ‘De koers van de BRICS-samenwerking is duidelijk en ingrijpend. BRICS blijft zich ontwikkelen tot een platform voor samenwerking in het Mondiale Zuiden. Daarnaast dringt de Afrikaanse Unie via BRICS en de G20 aan op een hervorming van de VN-Veiligheidsraad. De richting is steeds duidelijker: Afrikaanse staten gaan van objecten van mondiaal bestuur naar de vormgevers ervan.’
Bronnen:
Dit artikel is een bewerking/aanvulling van een column van Sithembiso Bhengu, directeur van het Chris Hani Institute, een Zuid-Afrikaanse denktank:
Column: How BRICS is reshaping the Global South’s place in the world
Facebookpagina van Carlos Martinez en de website van Friends of Socialist China.
Journalist en vertaler Jan Reyniers schrijft regelmatig bijdragen voor ChinaSquare, vooral over China en Afrika
