Dr. J.Clegg
Jenny Clegg plaatst de ontwikkeling in China van een socialistische democratie in het kader van de sociaaleconomische transformatie van China van een landbouwland naar een industrieel-technologische samenleving. Recente empirische bevindingen over dorpsverkiezingen, stedelijke gemeenschapsorganisatie en democratisch beheer op de werkplek illustreren de interacties aan de basis tussen de partij en het volk.
Lees deel 1 hier
De integrale democratie: van China een rechtsstaat maken
Als totaalproces omvat de WPD verkiezingen, raadplegingen, besluitvorming, beheer en toezicht, allemaal delen van een onderling samenhangend proces.[1] Door in alle stadia de bevolking bij het proces te betrekken, wil men met de integrale volksdemocratie de overheid effectiever en efficiënter maken. De definitie van socialistische democratie is hier: ‘de oplossing van problemen die de mensen opgelost willen zien’.[2]
Volgens het marxisme negeert de liberale scheiding der machten – de uitvoerende, wetgevende en rechterlijke macht –de werkelijkheid van de maatschappelijke machtsverhoudingen. Want die machten zijn allemaal onderdelen van één enkele staat die toezicht houdt op een systeem van uitbuitende economische verhoudingen. Het politieke systeem van China beschouwt deze takken wel degelijk als onderling te coördineren onderdelen van één geheel, de politieke macht.[3] De partijleiding formuleert standpunten op basis van wetenschap, van het historisch en dialectisch materialisme, van de praktijk, van samenwerking tussen de verschillende partijen en van politiek overleg. De standpunten worden vervolgens opnieuw getoetst en via de volkscongressen omgezet in wetgeving. De wetgeving tenslotte, is het fundament van het bestuurssysteem, de rechtsstaat.[4] In plaats van zich louter op verkiezingen te richten, bestrijkt de WPD de gehele context van besluitvorming, uitvoering en toezicht.
Volgens internationale normen is de wetgeving van de Volksrepubliek China over het algemeen vooruitstrevend, maar aangezien China nog steeds een ontwikkelingsland is, is het de vraag in hoeverre de wetgeving daadwerkelijk wordt nageleefd. Enerzijds moeten beslissingen minder willekeurig zijn en meer wetenschappelijk onderbouwd, werkbaar volgens marxistische principes en in overleg met deskundigen, en tegelijkertijd rekening houdend met de publieke opinie. Anderzijds moet het gebrek aan goed bestuur op basisniveau worden aangepakt door middel van meer directe participatie onder leiding van de partijorganisaties op het basisniveau, zodat ‘stedelijke en plattelandsgemeenschappen effectiever kunnen besturen, ondersteunen, opleiden en zichzelf controleren’.[5]
Politieke praktijk: participatie en vertegenwoordiging van de basis
Uitgaande van drie empirische onderzoeken naar participatie via verkiezingen, raadplegingen en toezicht in dorps- en stedelijke gemeenschappen en op werkplekken, wil ik in dit hoofdstuk duidelijk maken hoe deze processen werken en hoe de Partij zich tot de bevolking verhoudt.
Dorpsverkiezingen
Bij open dorpsverkiezingen werden zo’n drie miljoen lokale leiders gekozen voor een ambtstermijn van drie jaar. De concurrentie tussen meer kandidaten bleek echter geen garantie te zijn voor de bekwaamheid van die kandidaten. Er deden zich misstanden voor: sommigen wilden de functie om er persoonlijk beter van te worden, kochten stemmen, vormden facties, gebruikten netwerken van verwanten om hun eigen ‘kleine koninkrijkjes’ op te bouwen. Sommigen namen zelfs hun toevlucht tot intimidatie en geweld.
De CPC stuurde werkgroepen naar bepaalde dorpen om partijafdelingen opnieuw op te bouwen, wangedrag tegen te gaan, de invloed van al lang bestaande clan- en patronagenetwerken te doorbreken en bij te dragen aan de verbetering van de lokale economische kansen. Het toezicht van de gemeente op de dorpsverkiezingen is intussen aangescherpt en leden van de CPC worden aangemoedigd om zich verkiesbaar te stellen, terwijl andere kandidaten een goedkeuringsprocedure van de CPC moeten doorlopen.
Vanuit westers perspectief wordt de beïnvloeding van dorpsverkiezingen door de partij gezien als een manier om de stem van de dorpsbewoners te smoren, waardoor echte democratie wordt belemmerd. Op basis van veldonderzoek kwam Liu Jingping echter tot de conclusie dat deze ‘consensusverkiezingen’ – waarbij de Partij en de dorpsbewoners tot overeenstemming kwamen over de verkiezingskandidaten – de gang van zaken verbeterden en ‘er soms toe leidden dat gekozen dorpsleiders meer verantwoording aflegden aan de gewone dorpsbewoners en beter inspeelden op hun behoeften dan vroeger’.[6]
In één geval stelde een dorpsbestuurder, die door de gemeentelijke autoriteiten werd gewaardeerd vanwege zijn ervaring en politieke loyaliteit, maar die vanwege een schandaal rond het economisch beheer van het dorp ‘in de ogen van het publiek in diskrediet was geraakt’, na veel overredingswerk door de Partij zich niet opnieuw verkiesbaar. Een gemeenteambtenaar zei hierover: ‘Zelfs als we hem zouden selecteren, zou de bevolking zich ertegen verzetten, dus hebben we uiteindelijk besloten dat hij zich niet verkiesbaar moest stellen.’ Volgens Liu werd deze ‘consensusverkiezing’ zowel door de dorpsbewoners als door de partijkaders geprezen als een voorbeeld van gemeenschapssolidariteit met goede selectieresultaten.
Dit voorbeeld laat zien hoe de partij invloed uitoefent op verkiezingen door via herhaalde discussies en beraadslagingen een consensus te bereiken met de dorpsbewoners over wie als dorpshoofd moet worden gekozen. De goedkeuring van een kandidatenlijst door de partij bleek over het algemeen in de smaak te vallen bij de achterban, aangezien dit blijk gaf van vertrouwen in de kwaliteit van de kandidaten, terwijl open verkiezingen op dit vlak hadden gefaald.
Wat de omvang van de problemen betreft: tijdens de door Xi tussen 2018 en 2020 gelanceerde zuiveringscampagne werden van de meer dan 600.000 dorpen slechts 41.700 dorpsfunctionarissen uit hun functie ontheven – wat maar een zeer klein percentage is.[7]
Politieke basisorganisaties in steden
De snelle verstedelijking, die leidt tot een steeds diversere stedelijke bevolking, stelt het sociaal bestuur voor nieuwe uitdagingen en geeft aanleiding tot nieuwe initiatieven.[8] In een onderzoek naar de WPD-praktijken in Shanghai tussen 2019 en 2021 werden vier methoden om de bevolking te laten participeren onderzocht.[9]
(i) De Hongqiao-wijk is een van de stadswijken geselecteerd om te fungeren als contactorgaan aan de basis voor het Permanent Comité van het Nationale Volkscongres (NPC).
Het doel is de versterking van het volkscongressysteem door de participatie in de beleidsvorming te vergroten. Dit soort lokale wetgevende instanties verzamelt suggesties voor wetgeving en peilt de meningen over wetswijzigingen en wetsontwerpen door middel van enquêtes, straatbijeenkomsten, openbare hoorzittingen en overleg met deskundigen, die worden gehouden in districten, economische sectoren, de financiële sector, bij kleine en middelgrote ondernemingen en bij overheidsinstanties.[10] Volgens officiële berichten heeft de Hongqiao-wijk in zijn eerste jaar als contactorgaan 50 overlegfora georganiseerd waaraan 1.000 mensen hebben deelgenomen. Tijdens die bijeenkomsten werden 366 voorstellen ingediend, waarvan er 66 zijn overgenomen door het Volkscongres van de gemeente Shanghai. Het wetsontwerp inzake de bescherming van de rechten en belangen van vrouwen bleek veel publieke belangstelling te hebben gewekt. Het ontving de meeste opmerkingen en suggesties, waarbij ook in zekere mate door ngo’s werd gelobbyd.
(ii) De ‘12345-hotlines’
Deze veelgebruikte telefoonlijnen zijn in Chinese steden opgezet voor burgers om advies in te winnen, klachten in te dienen en kritiek te uiten op het werk van de lokale overheid. Ze helpen bij het peilen van de publieke opinie en de mate van ontevredenheid, en brengen daarbij punten aan het licht waar zowel de regelgeving als de prestaties van de kaderleden voor verbetering vatbaar zijn. Volgens officiële cijfers ontving de overheid van Shanghai tijdens de onderzoeksperiode van 18 maanden bijna 11 miljoen zaken, waarvan 68 procent werd afgehandeld.
(iii) Wijk-overlegconferenties.
Dit zijn initiatieven om specifieke maatschappelijke vraagstukken aan te pakken, met als doel onder leiding van de CPC oplossingen te vinden. Ze worden via de bewonerscomités georganiseerd en zijn minder formeel, met als doel een meer open discussie te stimuleren. De onderzoekers hebben vastgesteld hoe een parkeerprobleem in een wijk werd opgelost door middel van een consensus die tot stand kwam na uitgebreid overleg met de bewoners, om ervoor te zorgen dat de resultaten door iedereen werden aanvaard en zo bevredigend mogelijk waren.
(iv) Werkgroepen voor ‘participatie door mobilisatie’.
Deze door de overheid geïnitieerde initiatieven stimuleren de betrokkenheid van het publiek bij projecten, zoals de renovatie van sociale woningen, via groepen atieve buurtbewoners. De onderzoekers hebben geobserveerd hoe een speciaal daarvoor opgericht werkteam een probleem met liftinstallaties heeft aangepakt en daarbij met succes geschillen heeft opgelost tussen bewoners die bijvoorbeeld op de bovenste en onderste verdiepingen woonden.
Het onderzoek kwam in het algemeen tot de conclusie dat deze mechanismen van WPD het publiek betere mogelijkheden boden om zijn standpunten kenbaar te maken en zijn bevoegdheden uit te oefenen. Zo werd de publieke opinie sterker betrokken bij de beleidsvorming en het toezicht op de overheid. De participatie bleef echter in wezen sturing vanwege de staat krijgen, en met name de wetgevende afdeling beschikte noch over de nodige ervaring, noch over voldoende middelen om de mening van een breder publiek in kaart te brengen. Lokale overheidsfunctionarissen hielden nog steeds rekening met de verwachtingen van hun meerderen, maar de mechanismen maakten het voor hen gemakkelijker om op de wensen van de bevolking in te spelen, wat leidde tot effectievere oplossingen voor specifieke problemen.
Democratisch management op de werkplek
Democratisch management (DM) op de werkplek behoort tot de kernpunten van de politieke ideologie van China. Volgens de Grondwet van 1982 zijn staats- en collectieve economische ondernemingen verplicht om congressen van werknemers- en personeelsvertegenwoordigers (Workers and Staff Representative Congresses, WSRC) op te richten, die informatie over de gang van zaken binnen de onderneming moeten krijgen, en om werknemersvertegenwoordigers in de raad van bestuur en de raad van toezicht te benoemen.
Hoewel de controle van de Partij op het toezicht in staatsbedrijven heeft bijgedragen aan het handhaven van correcte methodes, groeide de bezorgdheid dat het toezicht in de sectoren van particuliere en gemengde ondernemingen niet veel meer was dan een formaliteit, waarmee vooraf vastgestelde uitkomsten werden bekrachtigd die waren bepaald door managers die voorrang gaven aan de belangen van aandeelhouders. In 2012 werden er experimentele richtlijnen uitgevaardigd voor alle grotere ondernemingen, waarin onder meer beperkingen waren opgenomen met betrekking tot het aantal midden- en topmanagers dat zich kandidaat mocht stellen voor de WSRC-verkiezingen.[11] Om correcte methodes te waarborgen, werden de partijafdelingen op de werkplek nieuw leven ingeblazen: In 2021 beschikte ongeveer de helft van de particuliere ondernemingen over CPC-cellen, en dat aantal blijft groeien. In feite is ongeveer 40 procent van de particuliere ondernemers lid van de partij.[12]
Een recent onderzoek naar DM levert enkele voorbeelden op.[13] In een autofabriek die als joint venture werd geëxploiteerd en waar 13.000 werknemers werkzaam waren, waren er 226 WSCR-vertegenwoordigers, waarvan 90 procent eerstelijnsmedewerkers waren. De commissie kwam meerdere keren per jaar bijeen om te beraadslagen over lonen en arbeidsvoorwaarden, waarbij tijdens de algemene vergaderingen bij handopsteken werd gestemd. Op een bepaald moment werden de door de werkgever opgestelde regels inzake ziekteverlof weggestemd. Uit het onderzoek kwamen voorbeelden naar voren van werknemers die op basis van de toespraken van kandidaten op vertegenwoordigers stemden. Er werden hoorzittingen op de werkvloer belegd over de verdeling van lonen en bonussen. Er kwam een meldpunt voor werknemers dat hen rechtstreeks bij de algemeen directeur bracht en dat een effectieve manier bleek te zijn om klachten af te handelen.[14]
In 2024 werden in een nieuwe vennootschapswet collectieve rechten vastgelegd voor ondernemingen met meer dan driehonderd werknemers, waarmee een nieuw tijdperk van versterkte democratie op de werkplek werd ingeluid.[15] Ondernemingen zijn verplicht een raad van commissarissen in te stellen waarin ten minste een derde van de zetels door werknemers wordt bekleed, of werknemersvertegenwoordigers in de raad van bestuur te benoemen. De wet regelt een onderling verweven bedrijfsstructuur bestaande uit het partijcomité, de WSCR en de vakbond, waarbij de vakbond het recht heeft om met het bedrijf collectieve overeenkomsten te sluiten over zaken als loon, werktijden, vakantiedagen, gezondheid en veiligheid, enzovoort, zoals vastgelegd in de wet.
De wet bepaalt tevens dat wanneer een onderneming beslissingen neemt over belangrijke aangelegenheden, zoals herstructurering, ontbinding of het indienen van een faillissementsaanvraag, zij advies en suggesties moet inwinnen bij de vakbond van de onderneming en de WSRC.
De DM-praktijk is intussen aangepast aan de verschillende eigendomsvormen, zodat werknemers weliswaar wettelijk het recht hebben om toezicht te houden op het management en deel te nemen aan het besluitvormingsproces, maar dit, zoals in het onderzoek wordt opgemerkt, niet neerkomt op de mogelijkheid om over de uitkomsten te beslissen: het management behoudt de leiding. Nu er echter binnen ondernemingen verschillende belangen zijn ontstaan en het management steeds complexer en veeleisender is geworden, speelt de Partij een sleutelrol op de werkvloer: zij brengt de vele en vaak uiteenlopende standpunten samen en coördineert deze tot uitvoerbare beslissingen, zorgt ervoor dat de stem van de werknemers wordt gehoord en dat de wetgeving en het overheidsbeleid worden nageleefd.[16]
Conclusie
Nu China de laatste fase van zijn transformatie naar een moderne, geïndustrialiseerde socialistische samenleving ingaat, richt het zich op het doel van gemeenschappelijke welvaart. China wil de ongelijkheid tussen platteland en stad wegwerken, die in de steden bijvoorbeeld zichtbaar is in de verschillen tussen het leven van plattelandsmigranten en dat van huishoudens met een gemiddeld inkomen.
In het kader van haar hervormingsbeleid heeft de Partij ondernemers en professionals opgeroepen om de overgang te bevorderen van een landbouwsamenleving naar samenleving gesteund op de arbeidersklasse. Om de tegenstellingen die voortkomen uit de markwerking in goede banen te leiden, is een delicaat evenwicht nodig om de expertise van de nieuwe bevolkingslagen te benutten en te voorkomen dat machtige groepen de politieke instellingen van de staat kapen.[17] Het publieke eigendom vormt de ruggengraat en is via kruisparticipaties verweven met de grotere particuliere ondernemingen. Het marxisme blijft als leidraad dienen en dat legt de nadruk op de langetermijnbelangen van de arbeidersklasse. Dat zijn een paar manieren om, met steun van het volk, de weg naar het herstel van het kapitalisme te blokkeren.
Over het geheel genomen is extreme armoede weliswaar uitgebannen en blijven de levensomstandigheden van de Chinese bevolking gestaag verbeteren, maar er blijven niettemin problemen bestaan. Sommige mensen zijn noodlijdend. Er is ongelijkheid, er bestaat uitbuiting van arbeiders en machtsmisbruik. Zoals we hebben gezien, waren de interventies van de partij aan de basis erop gericht om de pogingen van machtige families die het dorpsbestuur in handen willen krijgen te dwarsbomen, de naleving van de wet binnen bedrijven af te dwingen en te voorkomen dat geschillen in de steden uit de hand zouden lopen. Door de participatie aan de basis te verbreden, maakt de partij gebruik van de massalijn, waarbij herhaaldelijk wordt gediscussieerd en beraadslaagd, om meningsverschillen en geschillen te beslechten. Op deze manier worden de verschillende belangen die in de socialistische markteconomie een rol spelen, binnen het kader van de wet op elkaar afgestemd tot er uitvoerbare oplossingen ontstaan.
Nu de arbeidersklasse de grootste bevolkingsgroep vormt, wil Xi via de WPD de volksdemocratie in de praktijk versterken om de laatste fasen te begeleiden van de integratie van platteland en stad en van de socialistische modernisering. De integrale volksdemocratie bouwt voort op methoden uit het verleden, maar tegelijk betekent ze een politieke ontwikkeling in de opvatting van het socialisme met Chinese kenmerken, aangezien ze erop gericht is de sociale verhoudingen opnieuw vorm te geven rond de toepassing van de wet.
Door Dengs systeem van indirecte vertegenwoordiging over te nemen is de integrale volksdemocratie, de Whole Process People’s Dmocracy, een systeem dat ervoor moet zorgen dat diverse sociale groepen aan bod komen en zeggenschap hebben, zowel binnen de overheid als in het bedrijfsleven, door ruimte te creëren voor directe participatie van de basis. Zo worden de belangen van arbeiders en boeren beschermd en speelt hun stem mee bij het bepalen van de besluitvorming over de algemene te volgen koers.
De Chinese staat heeft ambitieuze doelstellingen die sociale spanningen veroorzaken. Dat zal uitdagingen met zich blijven meebrengen, niet in de laatste plaats gezien de vooruitzichten op een steeds vijandiger wordende internationale omgeving. Robuuste mechanismen zullen nodig zijn om die sociale spanningen in goede banen te leiden en om de motivatie en het sterke vertrouwen in het socialistische politieke systeem in stand te houden. Zal het socialistische rechtssysteem daarvoor toereikend blijken te zijn?
Als het antwoord ja is, zal de diverse bevolking van China tegen 2049 geïntegreerd zijn in een meer verenigde en volwassen arbeidersklasse, die de basis zal vormen voor verdere vooruitgang van de socialistische democratie. De eerste fase van het socialisme in China zal ongetwijfeld nog enige tijd voortduren, en voorlopig is het aan de WPD om goede praktijken te verspreiden en te bevorderen in diverse situaties aan de basis. Er is nog een lange weg te gaan.
Uit deze algemene bespreking moge blijken dat we het specifieke politieke beleid van China moeten zien in het licht van zijn ontwikkelingstraject op de lange termijn. Een meer diepgaande behandeling van de tegenstellingen in de Chinese samenleving viel voorlopig buiten het bestek van deze tekst. Er zijn nog meer nuttige invalshoeken die zullen moeten worden toegevoegd. Bijvoorbeeld: een analyse van wat de gevolgen zijn van de externe druk voortkomend uit de Nieuwe Koude Oorlog, en een onderzoek naar de socialistische democratisering in regio’s met nationale minderheden.
Het blijft de taak van westerse marxisten om door de mist van anti-Chinese vooroordelen heen te kijken die zowel over de academische wereld als over de media hangt, om zo een beter inzicht te krijgen in de socialistische praktijken en strategische visies van China.
Voor verdere studie:
[1] Xi Jinping, 2021, Toespraak tijdens een werkconferentie van het Nationale Volkscongres,
fragment uit het tijdschrift Quishi http://en.qstheory.cn/2024-05/11/c_985271.htm geraadpleegd op 12-5-24
[2] Xinhua, 15-10-21, Highlights of Xi Jinping’s latest remarks on democracy http://en.npc.gov.cn.cdurl.cn/2021-10/15/c_688745.htm geraadpleegd op 12-1-25
[3] Xi Jinping, 2012, Commemorate the 30th Anniversary of the Promulgation and Implementation of the Current Constitution, fragment in Quishi Journal http://en.qstheory.cn/2024-05/11/c_985271.htm geraadpleegd op 5/12/24
[4] zie Roland Boer, 2024, China’s socialist democracy in People’s China at 75: The Flag Stays Red, Keith Bennett en Carlos Martinez (red.), Praxis Press, blz. 69-70
[5] Xi Jinping, Verslag aan het 20e congres van de Communistische Partij van China, 16-10-22 http://my.china-embassy.gov.cn/eng/zgxw/202210/t20221026_10792358.htm geraadpleegd op 12-1-25
[6] Liu Jingping, 2024, Manipulation without Resistance: Consensus Elections in Rural China,The China Quarterly 259 , blz. 696–710
[7] Brian Hillman, 2023, “The End of Village Democracy in China”, Journal of Democracy, Vol.34, No.3, pp. 62-76 https://www.journalofdemocracy.org/articles/the-end-of-village-democracy-in-china
[8] “Whole-Process People’s Democracy” in China: Evidence from Shanghai
October 2023, Chinese Political Science Review 9(2):172-199
DOI:10.1007/s41111-023-00245-9
[9] Ibidem.
[10] China Insight, Whole Process People’s Democracy, p.12
[11] Wei Huang, 2022, What Sort of Workplace Democracy can Democratic Management Achieve in China?, Industrial Relations Journal, novembernummer
[12] Christopher Marquis en Qiao Kunyuan, 2022, Mao and Markets: the Communist roots of Chinese enterprise, Yale University Press, blz. 225-231.
[13] Wei Huang, 2022, What Sort of Workplace Democracy can Democratic Management Achieve in China?
[14] Ibidem, p. 14.
[15] CC.CPC, Further Deepening Reform Comprehensively to Advance Chinese Modernization, 21 juli 2024, https://www.mfa.gov.cn/eng/xw/zyxw/202407/t20240721_11457437.html, geraadpleegd op 21-12-24. Deze nieuwe ontwikkeling is mogelijk ingegeven door de wilde stakingen die zich in de tweede helft van de jaren 2010 over Zuid-China verspreidden en waarbij duizenden arbeiders betrokken waren.
[16] Of DM in particuliere ondernemingen bedoeld is als overgangsmaatregel in de aanloop naar een toekomstige overname door de overheid, is een kwestie voor de veel langere termijn.
[17] Zolang deze nieuwe elites bijdragen aan de opbouw van het socialisme, worden ze politiek gezien beschouwd als onderdeel van het volk. Voor een bespreking van de manier waarop de staat omgaat met de miljardairs in China, zie Kyle Ferrana, Why the World Needs China, Clarity Press, Inc, Atlanta, VS 2024, blz. 179-197.
