Het voorzitterschap van BRICS liep deze maand af met een conferentie van de leiders van alle lid- en partnerstaten in New Delhi. China neemt het stokje over. Zoals gebruikelijk werd deze met een verklaring afgesloten; een tekst waarin de BRICS-landen hun visie op de wereld en de courante problemen uiteenzetten. De tekst kunt u via deze link lezen. Hierbij een samenvattend commentaar.
Het logo van BRICS 2026; illustratie van de BRICS site (disclaimer)
BRICS vs de rest
Hoewel het document zorgvuldig geformuleerd is als een intentieverklaring over hoe BRICS de onderlinge samenwerking verder wil ontwikkelen, zijn verwijzingen naar de rest van de wereld vanaf de eerste alinea’s te zien. Het is geen vinger wijzen naar de fouten en de plegers ervan, maar subtiele verwijzingen naar wat beter kan. Zo zegt BRICS in paragraaf 2 al te streven naar een representatievere en eerlijkere internationale orde. De vergrotende trap van de bijvoeglijke naamwoorden geeft aan dat die internationale orde vandaag de dag nog te wensen overlaat. Wie degenen zijn die zich minder representatief en eerlijk opstellen worden niet met name genoemd, maar dat is ook niet nodig. Wie geïnteresseerd genoeg is om deze verklaring te gaan lezen weet dat al.
Doelmarkten
Wat niet-BRICS landen betreft, laat BRICS er geen twijfel over bestaan dat de opkomende markten (emerging markets) en het globale zuiden de naties zijn waarop de organisatie zich vooreerst richt waar het gaat om nadere handelsbetrekkingen en het aantrekken van potentiële nieuwe lidstaten. De term ontwikkelingslanden (developing countries) komt 20 keer in de verklaring voor en de term globale zuiden (global south) 10 keer. Die laatste term is wellicht niet bij alle lezers bekend. De oorsprong ligt in de, simplificerende, gedachte dat de rijke landen vooral in het noordelijk halfrond te vinden zijn en de armere in het zuiden. De huidige definitie van deze term luidt: ‘zich ontwikkelende of minder ontwikkelde landen die een geschiedenis van koloniale uitbuiting en economische ongelijkheid delen’. Met andere woorden, waar de term ontwikkelingslanden de nadruk legt op het feit dat de betreffende landen zich sneller aan het ontwikkelen zijn om de globale benchmark zo snel mogelijk te bereiken, wijst de term globale zuiden op hun achterstand, met name die is ontstaan door langdurige kolonisatie. We mogen dus stellen dat deze laatste term indirect wijst naar een smet op het blazoen van de oude koloniale machten, die alle tot het westerse blok behoren. De Lage Landen vallen hier ook onder.
VN
De verklaring omvat tientallen verwijzingen naar de Verenigde Naties. Het is duidelijk dat BRICS een groot belang hecht aan een goed functionerende VN. In die visie zal BRICS een belangrijke rol spelen, maar geen hoofdrol. Echter, BRICS laat in niet mis te verstane bewoording zien dat deze globale organisatie momenteel nog verre van goed functionerend is. Een euvel dat meerdere malen ter sprake komt is dat volgens BRICS het globale zuiden niet altijd evenredig in de diverse VN-organisaties vertegenwoordigd is. Volgens het boekje mag er in geen enkele deelorganisatie een monopolie van een staat of groep van staten zijn. De verklaring noemt geen voorbeelden, maar het ter sprake brengen van dit thema laat zien dat BRICS het als een probleem ziet. Een interessant detail is dat BRICS ook ‘opmerkt’ dat nog nooit een vrouw Secretaris-Generaal van de VN was. Wie hierop reageert met de woorden dat dit een inkoppertje is, dient zich te realiseren dat het dan toch de organisatie die de meeste zuidelijke naties vertegenwoordigt is die deze smet in een officiële verklaring aan de kaak stelt. Waar waren de noorderlingen, westerlingen, ex-kolonialisten, of hoe je het westerse blok ook wilt noemen? Zelf duiden ze zichzelf graag aan als de democratieën. Dan hebben ze toch een kolossale kans gemist.
Democratie
Dat brengt me automatisch bij het volgende punt: democratie. Deze term wordt vier maal genoemd als voorwaarde voor het goed functioneren van BRICS zelf en de VN. Anders dan in de bovenstaande alinea’s omvat de verklaring geen duidelijke indicaties dat (een van) beide organisaties op dit gebied te wensen overlaat. Ook wordt deze term niet gedefinieerd. Dat is jammer, aangezien we weten dat een aantal lidstaten, met name China, zich heel duidelijk met een eigen vorm van democratie profileren dan die in het westen gebruikelijk is. De definitie van democratie hoeft niet per se een thema van discussie tijdens iedere BRICS-conferentie te zijn, maar het zou wel goed passen een pagina over dit onderwerp op de site van BRICS te plaatsen. Ik vermoed dat dit bewust niet gedaan is, omdat non-interventie een kernpunt is van de manier waarop BRICS-leden met elkaar omgaan. Dan is het lastig als een BRICS-lid een ander lid als niet of minder democratisch bestempeld.
Mensenrechten
Dit thema ligt wellicht nog iets gevoeliger dan democratie. Aan de andere kant is het ook een onderwerp waarop het globale noorden het zuiden voortdurend aanvalt. Dit conflict kunnen categoriseren als het vergelijken van appels en peren, omdat beide blokken een andere definitie van mensenrechten hanteren. Het noorden verwijst naar de letterlijke tekst van de Universele Declaratie van de Rechten van de Mens. Het zuiden ziet mensenrechten letterlijk als de basisrechten van alle mensen, ongeacht rang of stand, ras, religie, enz. De term mensenrechten (human rights) komt tweemaal in de verklaring voor. Tweemaal gebeurt dit in de context van de VN, waar BRICS deze organisatie ziet als de verdediger van mensenrechten voor alle volkeren. Hier zien we weer subtiele aanduidingen dat de huidige praktijk voor verbetering vatbaar is. In één passage wordt de term gebruikt in een kritiek op het westerse blok. Dat is in paragraaf 22 van de verklaring die ik hier integraal vertaal.
Wij veroordelen het opleggen van unilaterale dwangmaatregelen die in strijd zijn met het internationaal recht en herhalen dat dergelijke maatregelen, onder meer in de vorm van unilaterale economische sancties en secundaire sancties, verstrekkende negatieve gevolgen hebben voor de mensenrechten, waaronder de rechten op ontwikkeling, gezondheid en voedselzekerheid, van de algemene bevolking van de beoogde staten, die onevenredig de armen en mensen in kwetsbare situaties treffen, de digitale kloof verdiepen en de milieu-uitdagingen verergeren.
Deze alinea spreekt voor zichzelf. Het westerse blok als geheel of lidstaten worden niet met name genoemd, maar het lijdt geen twijfel welke landen hiermee bedoeld worden. De kritiek is slim verwoord. Men had b.v. nog toe kunnen voegen dat dergelijke sancties gewoonlijk hun doel missen, maar daarentegen vaak wel negatieve gevolgen hebben voor de eigen bevolking van de sanctionerende landen. Dat zou echter het bereik van de verklaring overstijgen. BRICS bekommert zich immers om BRICS-leden. Belangrijk is hier de verwijzing naar het recht op ontwikkeling. Dit is indertijd door de ontwikkelingslanden naar voren gebracht als een onvervreemdbaar mensenrecht dat elke persoon en alle volkeren het recht geeft om deel te nemen aan, bij te dragen aan en te genieten van economische, sociale, culturele en politieke vooruitgang. In 1986 is dit aan de universele declaratie van de mensenrechten toegevoegd, maar bij de stemming onthield een aantal westerse staten zich van stemmen (de Lage Landen stemden wel voor) en stemde de VS als enige tegen.
Vrede en veiligheid
BRICS constateert een groeiende polarisatie in de wereld die steeds vaker tot gewapende conflicten leidt. BRICS roept de VN op haar rol op dit gebied te vervullen. Ook hier is de oproep weer mild geformuleerd, maar wel zodanig dat duidelijk gemaakt wordt de VN momenteel op dit gebied slecht scoort. In dit verband noemt de verklaring wel concrete lopende zaken. Het conflict in Gaza en de Westoever en de manier waarop Israel ermee omgaat wordt komt in meerdere alinea’s ter sprake als een conflict waar de VN niet in staat is een positieve rol te spelen. BRICS roept de VN op actiever te worden en harder tegen Israel op te treden. Ook roept het Israel op de rechten van Palestijnen en Libanezen te respecteren. Dit is de enige keer dat de verklaring zich direct tot een individuele staat richt. De verklaring noemt ook de conflicten in Sudan en Kashmir de nieuwe situatie in Syrië als situaties die extra aandacht verdienen. Dit zijn alle conflicten waar direct of indirect BRICS-leden bij betrokken zijn.
Terrorisme
De verklaring besteedt veel aandacht aan terrorisme en de bestrijding ervan. Dit is extra interessant, omdat de meest niet-BRICS landen juist naar bepaalde BRICS-leden wijzen als staten die terrorisme steunen. De formulering in verklaring maakt daarvan echter geen gewag. In meerdere alinea’s legt de verklaring in detail uit wat BRICS doet om terrorisme te voorkomen, inclusief het bemoeilijken van financiering van terrorisme door de bestrijding van witwaspraktijken. Het lijkt alsof de verklaring duidelijk wil maken dat BRICS geen terrorisme pleegt of faciliteert, zonder direct tegen beschuldigingen van westerse kant van de hand te wijzen. Op deze manier kan de verklaring geen aanleiding tot conflict worden. In die zin zij deze betreffende paragrafen weer kundig geformuleerd.
Ruimtevaart
Interessant zijn de paragrafen over de activiteiten van BRICS leden op het gebied van ruimtevaart en wel voor vreedzame doeleinden. De eensgezindheid daarin lijkt niet geheel op de werkelijkheid aan te sluiten. BRICS-leden Rusland, China en India zijn met ruimtevaart bezig; Rusland al heel lang, China iets korter en India is pas recent begonnen. Rusland werkt tot nu toe nog steeds met de VS samen en EU-landen dragen ook een steentje bij. China mocht niet meedoen en revancheerde met haar eigen zich snel ontwikkelde ruimtevaartprogramma. Het is onduidelijk in hoeverre China en Rusland wel of niet op dit gebied samenwerken. Inmiddels zijn in China ook twee Pakistaanse astronauten in opleiding. Pakistan is lid van de Shanghai Cooperation Organisation (SCO), maar (nog) niet van BRICS. India is lid van beide. Dat betekent dat China moet koorddansen tussen die beide landen die in een eindeloos conflict over de regio Kashmir verkeren. In 2025 haalde Pakistan een aantal Indiase jachtvliegtuigen, waaronder hypermoderne Franse Rafales, neer met Chinese J-10 jagers. Aangezien lucht- en ruimtevaart technologisch nauw verbonden zijn, zal het bovenstaande een gezamenlijk ruimtevaartprogramma van BRICS niet gemakkelijk maken.
Andere technologieën
Dit is een goede overgang naar het delen van technologische kennis in het algemeen. BRICS verklaart zich voorstander van een brede open uitwisseling. De formulering van deze paragrafen lijkt opnieuw op een indirecte beschuldig dat de niet-BRICS landen zo’n vrije uitwisseling actief in de weg staan; o.a. in de vorm van sancties die bepaalde landen voor bepaalde technologieën uitsluiten. Innovatie op medisch gebied wordt met name genoemd als technologie die het globale zuiden onthouden wordt. BRICS is zelf een infrastructuur voor onderlingen medische hulp aan het opbouwen, maar dit is zo geformuleerd dat BRICS in feite opnieuw het wiel uit moet vinden, omdat de betreffende instanties van de VN niet naar behoren functioneren. In feite geldt dit voor de meeste in de verklaring aangestipte technologieën.
BRICS als VN
BRICS, zeker nu het aantal leden toegenomen is, opereert steeds meer als een VN voor het globale zuiden. BRICS zal dit vermoedelijk ten stelligste ontkennen, maar de facto gaat het wel die kant op. Als je er even rustig voor gaat zitten, is dat wellicht helemaal zo slecht nog niet. Ik praat dan ook niet over een alternatief voor de VN, maar een organisatie die op gelijke wijze opereert, maar dan voor het globale zuiden. Dat betekent niet dat het rivaliserend wordt jegens het globale noorden. De VN blijft de VN voor alle volkeren, maar gezien de zwakkere positie van de zuidelijke landen kan een uitgebreide BRICS, met een zekere mate van soevereiniteit opererend onder de VN, veel van de hier door BRICS geconstateerde euvels verhelpen. Die bal ligt dan in de tuin van het globale noorden die zo’n situatie, zo’n rol van BRICS, zouden moeten accepteren. Dat is voorlopig niet aannemelijk. Mark Rutte, de Secretaris Generaal van de NAVO, omschreef BRICS in 2024 als ‘een zeer onbeduidend, rommelig clubje dat westerse landen niet te serieus moeten nemen’. Dit is onbetwistbaar een belediging van BRICS en alle lidstaten. Een saillant detail hierbij is dat NAVO-lid Turkije momenteel de partnerstatus van BRICS behaald is, de laatste stap voor volledig lidmaatschap.
Dus, zoals ik al eerder stelde, ligt de bal momenteel in de tuin van het globale noorden, het westerse blok, of hoe ze zichzelf ook maar het liefst omschrijven. Als dit blok de moed kan opbrengen te aanvaarden dat het niet langer de globale benchmark is en een multipolaire wereld wil omarmen, dan kan het met BRICS als gelijkwaardige vertegenwoordiger van het globale zuiden gezamenlijk aan een nieuwe wereldorde werken. Het alternatief is dat BRICS steeds sterker wordt en het globale noorden zich daartegen steeds krampachtiger gaan verzetten. Daar kan niets goeds uit voortkomen. Tegen de achtergrond van de groeiende tegenstellingen in de wereld komt het voorzitterschap van BRICS door China op het juiste moment.
Bron: de eindverklaring van de BRICS conferentie van 2026
Standpunten in opiniestukken zijn niet noodzakelijk identiek aan de redactionele lijn van ChinaSquare. De verantwoordelijkheid voor de inhoud ligt bij de auteur.
